جریان نفت خلیج فارس از سطح پیش از جنگ عبور کرد؛ اهرم هرمز برای ایران چه شد؟

جریان نفت از خلیج فارس و مسیرهای جایگزین منطقه در هفته منتهی به ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ از سطح پیش از جنگ عبور کرده است. داده‌های تازه شرکت رهگیری کپلر که روز ۲۱ اکتبر منتشر شد، میانگین این جریان را بیش از ۲۴ میلیون بشکه در روز نشان می‌دهد؛ در حالی که مبنای پیش از جنگ ۲۳٫۳ میلیون بشکه در روز بوده است.

این افزایش، دست‌کم معادل ۳ درصد بالاتر از مبنای مقایسه است. با این حال، عدد کل به معنای بازگشت کامل عبور از تنگه هرمز نیست. برآورد مقدماتی کپلر برای همان هفته، جریان منتسب به هرمز و انتقال‌های دریایی در دریای عمان را حدود ۱۴ میلیون بشکه در روز، معادل ۸۲ درصد سطح پیش از جنگ، قرار می‌دهد.

چرا دو عدد ۲۴ و ۱۴ میلیون با هم تناقض ندارند؟

تفاوت این دو عدد از محدوده اندازه‌گیری می‌آید. کپلر برای بازار نفت چند خط شمارش جدا دارد: عبور تأییدشده از خود تنگه، «تخلیه هرمز» شامل انتقال‌های دریایی در دریای عمان، و سنجه گسترده‌تر منطقه‌ای که بارگیری در فجیره، بنادر عمان و مسیرهای دورزننده تنگه را نیز در بر می‌گیرد.

راهنمای روش‌شناسی کپلر تأکید می‌کند که این ردیف‌ها را نباید با یکدیگر جمع کرد؛ زیرا بخشی از بارگیری‌های فجیره و عمان هم‌زمان در سنجه منطقه‌ای و مسیرهای جایگزین دیده می‌شوند. همچنین تازه‌ترین هفت روز «مقدماتی» است و با رسیدن تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعات بندری و داده مقصد می‌تواند به سمت بالا بازنگری شود.

بنابراین فاصله حدود ۱۰ میلیون بشکه‌ای میان عدد ۲۴ و ۱۴ میلیون را نمی‌توان به‌سادگی «حجم خطوط لوله» نامید. این فاصله مجموعه‌ای از بارگیری‌های بیرون از آبراه، انتقال کشتی‌به‌کشتی، مسیرهای ساحلی و تفاوت زمان ثبت محموله‌ها را منعکس می‌کند.

چگونه تولیدکنندگان منطقه جریان نفت را بالا بردند؟

عربستان سعودی و امارات از خطوط لوله‌ای استفاده کرده‌اند که بخشی از نفت را به پایانه‌های دریای سرخ و فجیره می‌رساند. در کنار آن، نفتکش‌های کوچک‌تر یا شاتل‌ها محموله را از آبراه عبور داده و در دریای عمان به کشتی‌های دوربرد منتقل می‌کنند. برخی حرکت‌ها نیز با خاموشی سامانه شناسایی خودکار انجام می‌شود و به همین دلیل ثبت نهایی آنها چند روز زمان می‌برد.

گزارش آسوشیتدپرس در ۲۴ سپتامبر نشان داده بود این سازوکارها از افت شدید عرضه جهانی جلوگیری کرده‌اند، اما هزینه بالایی دارند. نرخ روزانه اجاره برخی نفتکش‌های بزرگ در مقطعی به حدود یک میلیون دلار رسید و هزینه حمل یک بشکه از مسیرهای پرریسک تا حدود ۲۶ دلار برآورد شد. به بیان دیگر، بازیابی حجم الزاماً به معنای عادی‌شدن بازار نیست.

گزارش رویترز در ۵ اکتبر نیز نشان می‌داد صادرات منطقه در چند روز پایانی سپتامبر از سطح پیش از جنگ عبور کرده بود. داده تازه هفته منتهی به ۱۸ اکتبر نشان می‌دهد این بازیابی صرفاً یک جهش یک‌روزه نبوده و در مقیاس هفت‌روزه نیز ادامه یافته است.

اثر مستقیم بر اقتصاد ایران چیست؟

برای ایران، تحول تازه دو پیام متفاوت دارد. نخست، بالا ماندن قیمت جهانی نفت همچنان می‌تواند ارزش هر بشکه قابل فروش ایران را افزایش دهد. اما قیمت بالاتر فقط زمانی به درآمد ارزی بیشتر تبدیل می‌شود که محموله ایرانی واقعاً بارگیری، بیمه، حمل و تسویه شود. محدودیت صادرات و فشار بر شبکه حمل ایران، این انتقال را تضعیف می‌کند.

دوم، بازیابی صادرات رقبای خلیج فارس، بخشی از اهرم اقتصادی ناشی از اختلال هرمز را کاهش می‌دهد. اگر عربستان، امارات، عراق و دیگر صادرکنندگان بتوانند با خطوط لوله، کریدورهای حفاظت‌شده و انتقال‌های دریایی نفت بیشتری به بازار برسانند، کمبود فیزیکی کاهش می‌یابد؛ حتی اگر هزینه حمل و حق‌بیمه همچنان بالا بماند.

این سازوکار بر سه متغیر ایران اثر می‌گذارد: درآمد ارزی نفت، قدرت چانه‌زنی بر سر امنیت هرمز و فاصله قیمت نفت ایران با شاخص‌های جهانی. در چنین شرایطی ممکن است نفت معیار گران بماند، اما تخفیف، هزینه حمل و ریسک تسویه برای فروشنده ایرانی بخش بزرگ‌تری از قیمت را جذب کند. در منابع عمومی بررسی‌شده رقم تازه و مستقلی برای صادرات روزانه ایران در همین هفته منتشر نشده است؛ بنابراین نمی‌توان از عدد منطقه‌ای، درآمد ایران را استنتاج کرد.

آیا بحران هرمز تمام شده است؟

خیر. جریان منتسب به هرمز و انتقال‌های دریایی هنوز حدود ۱۸ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است. حملات به کشتی‌ها، هزینه بیمه جنگ، کمبود نفتکش و آسیب‌پذیری خطوط لوله پابرجاست. بررسی قبلی رونما از افت عبور هرمز نشان می‌داد اعداد این آبراه با تعریف و زمان ثبت بسیار تغییر می‌کنند؛ داده تازه، مرحله جدیدی از همان فرایند بازیابی است، نه بازگشت قطعی به وضعیت عادی.

همچنین بازار قیمت هنوز آرام نشده است. برنت دسامبر در پایان معاملات ۲۰ اکتبر روی ۱۰۸٫۷۹ دلار تسویه شد؛ یعنی بازار میان بهبود جریان فیزیکی و خطر اختلال دوباره تعادل ناپایداری برقرار کرده است.

چه چیزهایی باید رصد شود؟

برای سنجش دوام این تغییر، سه داده اهمیت بیشتری دارد: بازنگری کپلر در عدد هفته منتهی به ۱۸ اکتبر، سهم واقعی نفت عبوری از هرمز در برابر بارگیری فجیره و دریای سرخ، و هزینه حمل و بیمه نفتکش‌ها. برای ایران نیز انتشار عدد قابل اتکا از بارگیری و وصول درآمد نفتی مهم‌تر از قیمت اسمی برنت است.

جمع‌بندی روشن است: منطقه توانسته حجم نفت بیشتری را به بازار برساند، اما این موفقیت با شبکه‌ای گران، پیچیده و آسیب‌پذیر حاصل شده است. برای ایران، نتیجه نه حذف کامل اهرم هرمز و نه تضمین درآمد بیشتر از نفت گران است؛ بلکه رقابت سخت‌تر میان ریسک ژئوپلیتیک، ظرفیت لجستیکی و توان واقعی فروش نفت است.