اوباما می‌گوید ایران بر هرمز «حق وتو» دارد؛ آمار تردد و هزینه جنگ چه نشان می‌دهد؟

شنبه ۲ آبان ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر ۲۰۲۶)، باراک اوباما در گردهمایی انتخاباتی کلیولند اوهایو، که برای حمایت از نامزدهای دموکرات برگزار شد، پرسید «هفت ماه بعد، آن جنگ چطور پیش می‌رود؟» و گفت ایران اکنون بر تنگه هرمز «حق وتو» دارد. این جمله هم ارزیابی نظامی است و هم حرف انتخاباتی؛ پس باید تکه‌تکه سنجیده شود. پرسش این مطلب ساده است: کدام گزاره‌ی اوباما با داده‌های مستقل جور درمی‌آید و کدام محل مناقشه است؟

اوباما دقیقاً چه گفت و چه چیزی را می‌سنجیم؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سخنرانی او، اوباما گفت ایران بدون شلیک هیچ موشکی از سوی او به سلاح هسته‌ای نرسید، چون توافقی که او امضا کرد جلوی آن را گرفته بود. او افزود ذخایر موشکی آمریکا کم شده، آمریکایی‌ها کشته و صدها نفر زخمی شده‌اند، قیمت گازوئیل بالا رفته و ایران بر هرمز حق وتو دارد. او برای هیچ‌یک عدد مشخصی نداد. جدول زیر پنج گزاره‌ی امنیتی و اقتصادی او را کنار داده‌ها می‌گذارد.

بیشتر بخوانید: برنامه حمله پس از ۳ نوامبر؟ گزارش‌ها درباره طرح آمریکا و اسرائیل علیه ایران چه چیزی را ثابت می‌کنند و چه چیزی را نه

هزینه‌ی جنگ چقدر است و چرا سه عدد در گزارش‌هاست؟

CBO در ۲۴ شهریور (۱۵ سپتامبر) برآورد کرد هزینه‌ی عملیات تا اول اوت حدود ۳۸ میلیارد دلار بوده و ماهانه حدود ۳ میلیارد دلار بالا می‌رود. گزارش‌های دیگر از همین تحلیل «بیش از ۴۰ میلیارد» نوشته و برای هزینه‌ی ماهانه بازه‌ی ۲ تا ۳ میلیارد دلار آورده‌اند. پیت هگست، وزیر دفاع، در ۳۰ تیر (۲۱ ژوئیه) در سنا از ۳۷٫۵ میلیارد دلار گفت و حدود ۹۰ میلیارد دلار بودجه‌ی اضطراری برای مهمات خواست. بازرس کل پنتاگون هم ۳۳٫۴ میلیارد دلار را برای بازه‌ای که تا اواخر ژوئن می‌رسد گزارش کرده است.

محاسبه‌ی رونما: اگر نرخ ۲ تا ۳ میلیارد دلار در ماه از اول اوت ادامه یافته باشد، تا ۲۵ اکتبر حدود ۲٫۸ ماه گذشته است و رقم تجمعی در بازه‌ی ۴۳٫۶ تا ۴۶٫۴ میلیارد دلار می‌افتد. این برآورد ساده‌ی ماست و رقم رسمی CBO نیست؛ فقط نشان می‌دهد چرا «۴۰ میلیارد» با «۳۸ میلیارد» تناقض ندارد، چون بازه‌ی زمانی فرق دارد.

CBO می‌گوید هزینه‌ی حمله به کشتی‌های تجاری، حمله به پایگاه‌ها و بهره‌ی وام در عدد نیست و پنتاگون به درخواست‌های اطلاعاتی این اداره پاسخ نداده است. بنابراین رقم واقعی بالاتر است، اما فقط می‌توان جهت را گفت، نه اندازه را.

تلفات آمریکایی: ۱۸، ۲۱ یا بیشتر؟

گزارشی در شهریور ۱۸ کشته‌ی نظامی آمریکایی ذکر کرد و گزارش‌های اکتبر از دست‌کم ۲۱ کشته می‌گویند. استنباط رونما: این تفاوت می‌تواند ناشی از افزایش تلفات در فاصله‌ی دو گزارش باشد؛ اما منبع عدد ۱۸ نامی ذکر نکرده و عدد ۲۱ هم به نهاد رسمی نسبت داده نشده است. برای «صدها زخمی» که اوباما گفت، عدد رسمی علنی منتشر نشده و پنتاگون تا زمان انتشار این مطلب رقم رسمی به‌روزشده‌ای ارائه نکرده است.

«حق وتو» بر هرمز یعنی چه؟ سه منبع، سه عدد

اینجا بحث اصلی است. سازمان UKMTO، نهاد دریایی بریتانیا برای رصد امنیت کشتیرانی، شمار عبور را در هفت روز منتهی به ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر) ۲۵۴ فروند و حدود ۷۰ درصد کمتر از پیش از جنگ ثبت کرده است؛ در این عدد گزارش‌های تردد آمریکایی هم هست که خود UKMTO نمی‌تواند راستی‌آزمایی کند. سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) می‌گوید تنگه باز است و ۹۵ درصد کشتی‌ها از آن می‌گذرند. به‌نقل از یک روزنامه‌ی اقتصادی آمریکایی، جریان عبوری، با احتساب انتقال‌های دریایی میان کشتی‌ها، حدود ۸۲ درصد پیش از جنگ است.

محاسبه‌ی رونما: اگر ۲۵۴ عبور هفتگی ۷۰ درصد کمتر از عادی باشد، تردد پیش از جنگ حدود ۸۴۷ عبور در هفته یا حدود ۱۲۱ عبور در روز بوده است (۲۵۴ تقسیم بر ۰٫۳). این برآورد فرع بر عدد UKMTO است و به همان اندازه نامطمئن. نمودار نکشیده‌ایم، چون این سه عدد مخرج یکسان ندارند و کنار هم گذاشتنشان در یک نمودار گمراه‌کننده می‌شد.

آنچه به‌طور مستقل‌تر معلوم است هزینه است: آژانس بین‌المللی انرژی هزینه‌ی حمل را بیش از ۳۷ دلار برای هر بشکه، یعنی بیش از پنج برابر پیش از جنگ، گزارش کرده است. محاسبه‌ی رونما: برای نفتکشی با ظرفیت دو میلیون بشکه، ۳۷ دلار در دو میلیون بشکه می‌شود ۷۴ میلیون دلار هزینه‌ی حمل. مرکز اطلاعات مشترک دریایی (JMIC) هم سطح تهدید را همچنان «شدید» نگه داشته است. پس اگر نفت از هرمز می‌گذرد، عبورش بسیار گران‌تر از پیش از جنگ شده است.

بیشتر بخوانید: ادعای سپاه درباره هفت شناور در خلیج فارس: پیام به آمریکا یا اعلام کنترل بر مسیر تردد؟

تایم‌لاین: از آغاز جنگ تا سخنرانی کلیولند

جنگ از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد و تا روز سخنرانی اوباما ۲۳۸ روز گذشته بود. فهرست زیر فقط رخدادهایی را آورده که در منابع تاریخ مشخص دارند.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران؛ نقطه‌ی شروع هزینه‌ها و تلفات.
2. اوایل آوریل ۲۰۲۶گزارش پرداخت حدود ۲ میلیون دلار برای هر نفتکش بسیار بزرگ و طرح عوارض ایران و عمان؛ وتوی روسیه و چین به قطعنامه‌ی بازگشایی تنگه در شورای امنیت. نخستین نشانه‌های «هزینه‌ی عبور».
3. ۲۸ مه ۲۰۲۶برآورد ترافیک حدود ۱۰٪ عادی؛ سخنگوی وزارت خارجه‌ی ایران وجود عوارض را رد کرد اما گفت «هزینه‌هایی» دارد. اوج محدودیت در این بازه.
4. ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶JMIC: مسیر جنوبی باز و دوطرفه است، مین در بخش‌هایی هست، هیچ مرجعی عبور را تنظیم نمی‌کند و عوارضی نمی‌گیرد؛ سطح تهدید «شدید». تصویری متفاوت از گزارش‌های آوریل.
5. ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶هگست در سنا: ۳۷٫۵ میلیارد دلار هزینه و درخواست ۹۰ میلیارد دلار؛ مبنای مقایسه‌ی هزینه.
6. ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶انتشار تحلیل CBO: رقم ۳۸ میلیارد دلار و هشدار درباره‌ی رهگیرها.
7. ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶۲۵۴ عبور هفتگی (UKMTO)؛ آخرین عدد مستقل تردد در منابع.
8. ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ (۳۰ مهر)ادعای سپاه درباره‌ی هفت نفتکش؛ رد سنتکام؛ اتهام ترامپ به ایران درباره‌ی «ضربه‌ی جعلی». ادعای متقابل، بدون تأیید مستقل.
9. ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ (۲ آبان)سخنرانی اوباما در کلیولند؛ موضوع این مطلب.

نکته‌ی مهم: گزارش‌های آوریل از پرداخت برای عبور خبر می‌دادند، اما JMIC در ژوئیه نوشت هیچ مرجعی عوارض نمی‌گیرد. این دو را نمی‌توان به‌سادگی با هم جمع کرد؛ ممکن است وضعیت تغییر کرده باشد یا پرداخت‌ها خارج از چارچوبی بوده که JMIC پوشش می‌دهد. داده‌ی مستقلی برای تعیین کدام درست است منتشر نشده است.

ادعای هفت نفتکش چقدر محکم است؟

سپاه روز پنجشنبه ۳۰ مهر، در ادعای هفت نفتکش، اعلام کرد در شب پیش از آن چهار کشتی را هنگام انتقال نفت هدف گرفته و سه کشتی دیگر به مین خورده‌اند؛ نام کشتی‌ها و شرکت آمریکایی ادعایی را نیاورد. هیچ‌یک از این هفت مورد مستقل تأیید نشده و UKMTO گزارشی منطبق با آن‌ها منتشر نکرده است. سنتکام ادعای مین را نادرست خوانده و می‌گوید ایران از موشک و پهپاد استفاده می‌کند. دونالد ترامپ هم گفت ایران «ضربه‌ی جعلی» ادعا می‌کند تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای قیمت نفت را بالا ببرد؛ این اتهام هم مستقل تأیید نشده است.

سه حالت ممکن است: برخی حمله‌ها واقعی و برخی اغراق‌شده‌اند؛ همه واقعی‌اند ولی گزارش نشده‌اند؛ یا بخشی ساختگی است. UKMTO در ۲۴ مهر (۱۶ اکتبر) گفته بود بیشتر کشتی‌های هدف‌گرفته‌شده به آن گزارش نمی‌دهند و نمی‌تواند عدد دقیق را مشخص کند. JMIC هم درباره‌ی ادعای قبلی ایران درباره‌ی مین‌خوردن دو ابرنفتکش گفته بود «پشتوانه‌ای برای آن نیست». پس نه می‌توان ادعای ایران را پذیرفت و نه رد ترامپ را.

بازیگران: چه می‌خواهند، چه اهرمی دارند، چه هزینه‌ای می‌دهند؟

نکته: ستون «هزینه» برای دموکرات‌ها استنباط رونما از ماهیت یک سخنرانی انتخاباتی است، نه گفته‌ی خودشان.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «وتو» فقط حرف است؟

مدافعان رویکرد دولت آمریکا می‌توانند بگویند سخنگوی سنتکام ۹۵ درصد عبور را می‌گوید، یک روزنامه‌ی اقتصادی ۸۲ درصد جریان پیش از جنگ را، و JMIC در ژوئیه از مسیر جنوبی باز و بی‌عوارض نوشته است؛ پس «حق وتو» شعاری انتخاباتی است. کاخ سفید و پنتاگون هم یافته‌های CBO درباره‌ی کمبود مهمات را رد می‌کنند و می‌گویند ارتش مهمات کافی دارد. این دیدگاه نکته‌ی قوی‌ای دارد: بخش بزرگی از «وتو» را ادعاهای تأییدنشده‌ی ایران می‌سازد، و عدد ۹۵ درصد اگر درست باشد با وتوی واقعی جور نیست.

ضعف این دیدگاه آن است که هر سه عدد مثبت یا از یک طرف درگیر می‌آیند یا از معیاری که انتقال‌های دریایی را هم می‌شمارد و با شمارش تعداد عبور فرق دارد. عدد مستقل‌تر، یعنی ۷۰ درصد کاهش و نرخ حمل پنج‌برابر، تصویر سخت‌تری نشان می‌دهد.

سناریوها تا ۱۲ آبان و پس از آن

برای این سناریوها احتمال عددی نمی‌دهیم، چون مبنای کمی قابل دفاع وجود ندارد.

بیشتر بخوانید: گره توالی در مذاکره ایران و آمریکا: چرا تهران «اول محاصره و تحریم» می‌خواهد و واشنگتن «اول اورانیوم»؟

انتخابات میان‌دوره‌ای چه نقشی دارد؟

برت مک‌گورک، مشاور پیشین امنیت ملی چهار رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۹ مهر (۲۱ اکتبر) نوشت اگر دموکرات‌ها دست‌کم یک مجلس را بگیرند و جنگ ادامه داشته باشد، ترامپ می‌تواند عقب بنشیند، وضع فعلی را نگه دارد یا ضربه‌ای قاطع بزند. به نوشته‌ی او، کنگره می‌تواند تحقیق کند و عملیات را محدود کند، اما احتمالاً اکثریت لازم برای غلبه بر وتو را ندارد. این بخش نظر یک تحلیلگر است. یک روزنامه‌ی آمریکایی هم نوشته مقام‌های ایرانی انتخابات را زیر نظر دارند و حمله‌ها را برای آسیب‌زدن به ترامپ شدت داده‌اند؛ این ادعا دست‌دوم است و ایران چنین نیتی را تأیید نکرده است. یک خبرنگار شبکه‌ی خبری بین‌المللی در تهران هم گفته ایران انتظار حمله‌ی آمریکا پیش از انتخابات را دارد.

پس قضیه این است

اوباما پنج چیز گفت که قابل سنجش بود. هزینه‌ی سنگین جنگ و فشار بر ذخایر رهگیر با تحلیل یک نهاد رسمی همخوان است، هرچند پنتاگون بخش مهمات را رد می‌کند. کشته‌ها مستندند، زخمی‌ها نامعلوم. «حق وتو» بر هرمز اگر یعنی توقف تردد، با ۷۰ درصد کاهش و ۹۵ درصد عبور به‌طور هم‌زمان جور نیست؛ اگر یعنی توان گران‌کردن عبور، با نرخ حمل پنج‌برابر و سطح تهدید «شدید» همخوان است.