سنتکام از ۱٫۵ میلیارد بشکه می‌گوید؛ ردیابی نفتکش‌ها چقدر آن را تأیید می‌کند؟

فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶) اعلام کرد نیروهای آمریکایی از تابستان به کشورهای شریک خلیج فارس کمک کرده‌اند بیش از ۱٫۵ میلیارد بشکه نفت خام از تنگه هرمز صادر کنند. این رقم ۵۰ درصد بیشتر از ۱ میلیارد بشکه‌ای است که همین فرماندهی ۲۸ شهریور (۱۹ سپتامبر) اعلام کرده بود. پرسش این تحلیل ساده است: این عدد با آنچه ردیاب‌های مستقل نفتکش ثبت می‌کنند چقدر جور درمی‌آید، و مهم‌تر، چه چیزی را ثابت می‌کند و چه چیزی را نه؟

سنتکام دقیقاً چه گفته؟

بر پایه‌ی گزارش‌های منتشرشده از بیانیه‌ی ۳ آبان، سنتکام سه ادعا مطرح کرده است: بیش از ۱٫۵ میلیارد بشکه نفت خام «از تابستان» با کمک نیروهای آمریکایی از هرمز صادر شده؛ بیش از ۳۰۰۰ کشتی تجاری در شش ماه گذشته با پشتیبانی نظامی آمریکا از تنگه گذشته‌اند؛ و بیش از ۹۵ درصد کشتی‌ها در ماه‌های اخیر «ایمن» عبور کرده‌اند. فرمانده سنتکام، دریاسالار برد کوپر، همان روز با هلیکوپتر نظامی از تنگه بازدید کرد و گفته شد مسیرها از مین‌هایی که سپاه گذاشته پاک شده است.

پیش‌تر هم، ۲۸ شهریور، کوپر از عبور بیش از یک میلیارد بشکه «در چند ماه گذشته» و بیش از ۲۰۰۰ عبور کشتی گفته و افزوده بود ایران «صفر بشکه» صادر کرده است. ابوالفضل شکارچی، سخنگوی نیروهای مسلح ایران، آن ادعا را «دروغ و مضحک» و عملیات روانی خواند و گفت ابتکار عمل در تنگه در دست نیروهای مسلح ایران است؛ او ادعای «صفر بشکه» را مستقیم رد نکرد. در منابع خوانده‌شده واکنش ایران به ادعای تازه‌ی ۳ آبان دیده نشد. رونما گزارش خبری این ادعا را پیش‌تر منتشر کرده است؛ این مطلب همان رقم را با داده‌های مستقل می‌سنجد.

حساب ساده: این رقم یعنی چند بشکه در روز؟

رقم تجمعی تا وقتی بازه‌اش روشن نباشد به جریان روزانه تبدیل‌پذیر نیست. برای محدود کردن دامنه، دو مبدأ محتمل را آزموده‌ایم. اگر «تابستان» از ۲۱ ژوئن شروع شود، تا ۲۵ اکتبر حدود ۱۲۶ روز می‌گذرد و ۱٫۵ میلیارد بشکه میانگین حدود ۱۱٫۹ میلیون بشکه در روز می‌دهد. اگر مبدأ ۱۳ ژوئیه باشد، یعنی روزی که به گزارش‌ها محاصره‌ی دریایی ایران دوباره برقرار شد، بازه حدود ۱۰۴ روز است و میانگین به ۱۴٫۴ میلیون می‌رسد. این دو عدد محاسبه‌ی رونما هستند و مبنای رسمی ندارند؛ فقط نشان می‌دهند «بیش از ۱٫۵ میلیارد» در دامنه‌ای از «کمی کمتر از پیش از جنگ» تا «برابر با پیش از جنگ» می‌افتد.

افزایش میان دو بیانیه دقیق‌تر است. فاصله‌ی ۱۹ سپتامبر تا ۲۵ اکتبر ۳۶ روز است و ۰٫۵ میلیارد بشکه‌ی اضافه (حداقل، چون هر دو رقم «بیش از» هستند) میانگینی حدود ۱۳٫۹ میلیون بشکه در روز می‌دهد. Kpler برای همین بازه، با فرض ۹٫۸ میلیون در ۱۱ روز آخر سپتامبر و ۱۱٫۷ میلیون در ۲۵ روز اکتبر، حدود ۴۰۰ میلیون بشکه ثبت می‌کند. فاصله‌ی ۱۰۰ میلیون بشکه‌ای (حدود ۲۰ درصد رقم سنتکام) نه تناقض است و نه تأیید کامل: ارقام سنتکام کف هستند، شمارش آن‌ها «صادرات با کمک آمریکا» است و ممکن است نفتی را هم بشمارد که پایانه‌ی بارگیری‌اش بیرون از تنگه است. این استنباط بر اساس واژه‌ی «صادرات شرکای خلیجی» است و متن کامل بیانیه برای تأیید در دسترس نبود.

ردیاب‌ها چه می‌گویند؟

ردیابی نفتکش‌ها دو مشکل دارد که در نتیجه‌گیری باید لحاظ شود. اول، مبنای پیش از جنگ اختلاف دارد: Kpler آن را ۱۳٫۵ و Windward و رویترز ۱۴٫۵ میلیون بشکه در روز می‌دانند. دوم، بسیاری از کشتی‌ها فرستنده‌ی موقعیت‌شان را خاموش می‌کنند؛ شرکت Windward گزارش داده در روزهای اواخر سپتامبر هر روز حدود ۱۶ تا ۱۷ کشتی از تنگه گذشته‌اند، «بیشترشان با فرستنده‌ی خاموش»، در برابر بیش از ۱۰۰ عبور روزانه پیش از جنگ. شمار روزانه‌ی ۱۷ کشتی با میانگین ادعای سنتکام (۳۰۰۰ عبور در حدود ۱۸۲ روز، یعنی حدود ۱۶٫۵ عبور در روز؛ محاسبه‌ی رونما) هم‌خوان است، هرچند یکی همه‌ی عبورها را می‌شمارد و دیگری فقط عبورهای دارای پشتیبانی آمریکا را.

الگوی داده‌ی مستقل ثابت نیست. Kpler در داده‌ی منتشرشده ۳۰ سپتامبر میانگین هفت‌روزه را ۱۳٫۵ میلیون بشکه، برابر با سطح پیش از جنگ، گزارش داد؛ چند روز بعد، برای هفته‌ی منتهی به ۳ اکتبر، همین ردیاب حدود ۱۰٫۳ میلیون ثبت کرد. چنین نوسانی یعنی هر عدد تک‌هفته‌ای را باید با احتیاط خواند. در مجموع، Kpler می‌گوید در سپتامبر دست‌کم ۱۶٫۵ میلیون بشکه در روز نفت خام از منطقه‌ی خلیج فارس خارج شده، یعنی برابر با میانگین پیش از جنگ بدون سهم ایران؛ اما فقط حدود ۶۰ درصد آن (۹٫۹ میلیون) از هرمز گذشته و بقیه از خط لوله‌ی عربستان و امارات رفته است. آژانس بین‌المللی انرژی، به نقل از خلاصه‌ای ثانویه از گزارش اکتبرش، صادرات نفت خام خلیج فارس در سپتامبر را بیش از ۷۵ درصد سطح پیش از جنگ و عمدتاً از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی و مسیرهای دورزننده‌ی هرمز دانسته است.

چرا دو روایت کنار هم می‌نشینند؟

هر دو روایت می‌توانند هم‌زمان تا حدی درست باشند، چون چیز یکسانی را نمی‌شمارند. سنتکام تجمع می‌شمارد و موفقیت پروژه‌ی اسکورت و مین‌روبی را برجسته می‌کند. ردیاب‌ها جریان لحظه‌ای را می‌سنجند و نوسان را نشان می‌دهند. وزیر انرژی نیز با عدد بالاتر در بازار هم حرف می‌زند: برنت همچنان بالای ۱۰۰ دلار است و دولت آمریکا، به‌ویژه پیش از انتخابات ۱۲ آبان، انگیزه دارد «تنگه‌ی باز» را روایت کند. آنچه در هیچ‌یک از ادعاها نیست، فرآورده‌های نفتی است: Kpler ۲ اکتبر جریان فرآورده را حدود ۶۷۷ هزار بشکه در روز در برابر ۳٫۶ میلیون پیش از جنگ ثبت کرد و دیزل در بازار حدود دو برابر قیمت پیش از بحران است. یعنی حتی اگر نفت خام تقریباً به سطح پیش از جنگ برگشته باشد، بازار سوخت نشان می‌دهد وضعیت به حالت عادی نرسیده است.

ریسک امنیتی نیز در رقم تجمعی دیده نمی‌شود. بر پایه‌ی شمارش گزارش‌شده از بیانیه‌های یو‌کی‌ام‌تی‌او و سپاه، دست‌کم ۲۵ کشتی در ۲۰ روز نخست اکتبر در منطقه هدف قرار گرفته‌اند؛ نویسنده‌ی گزارش اقتصادی منبع این عدد برآورد می‌کند رقم واقعی شاید بین ۴۰ تا ۵۰ باشد، و این برآورد مستقل تأیید نشده است. رونما درباره‌ی بازگشت تولید و مسیرهای دورزننده‌ی هرمز در بررسی نفت عربستان هم نشان داده بود که بخش مهمی از صادرات خلیج فارس اکنون از تنگه نمی‌گذرد.

ضدتحلیل: شاید رقم سنتکام کم‌ادعاست

قوی‌ترین استدلال مخالف این است که داده‌ی مستقل خودش ناقص است. فرستنده‌ی خاموش و انتقال کشتی‌به‌کشتی می‌تواند ردیاب‌ها را کم‌شمار کند؛ Kpler هم یک بار میانگین هفت‌روزه را برابر سطح پیش از جنگ گزارش کرد. اگر این استدلال درست باشد، رقم بیش از ۱٫۵ میلیارد بشکه و گفته‌ی وزیر انرژی هر دو به واقعیت نزدیک‌ترند و فاصله‌ی ۱۰۰ میلیون بشکه‌ای بالا ناشی از زیرشماری ردیاب است. این دلیل جدی است.

اما با دو محدودیت روبه‌روست. نخست، ردیاب‌ها نیز در برابر ادعای «۹۵ درصد ایمن» تنها یک تصویر کلی می‌دهند و آن تصویر هرگز به سطح ۱۰۰ عبور روزانه پیش از جنگ نزدیک نبوده است. دوم، حتی با پذیرش زیرشماری، نفت خام تنها بخشی از ماجراست و فرآورده‌ها و ریسک عبور همچنان فاصله‌ی روشنی با وضع پیش از جنگ دارند. تز اصلاح‌شده: رقم ۱٫۵ میلیارد بشکه در حد مرتبه‌ی بزرگی با داده‌ی مستقل ناسازگار نیست، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد هرمز به وضع عادی برگشته؛ آنچه نشان می‌دهد توان واقعی اسکورت و مسیرهای دورزننده در حفظ بخش بزرگی از صادرات است.

جمع‌بندی و آنچه نامعلوم است

پشتوانه‌ی قوی‌تر برای این نتیجه است: بخش بزرگی از نفت خام خلیج فارس در ماه‌های اخیر به بازار رسیده، حدود ۴۰ درصد آن بدون عبور از هرمز، و جریان عبوری از تنگه نزدیک ولی پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است. ادعای ۱٫۵ میلیارد بشکه با این تصویر سازگار است، اما برای اثبات «بازگشت به وضع عادی» کافی نیست.