گرسنگی هائیتی را ال‌نینو می‌سازد یا راه‌های بسته؟ نزدیک ۶ میلیون نفر گرسنه‌اند

چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)، تازه‌ترین تحلیل «طبقه‌بندی یکپارچه فازهای امنیت غذایی» (IPC) برای هائیتی منتشر شد: ۵٫۹۴ میلیون نفر امروز با گرسنگی شدید روبه‌رو هستند و این رقم تا فصل بهار ۲۰۲۷ به ۶٫۳۵ میلیون می‌رسد، یعنی بیش از نیمی از نزدیک ۱۲ میلیون جمعیت کشور. ال‌نینو در تیتر بسیاری از گزارش‌هاست، اما شواهد منتشرشده چیز دیگری هم می‌گویند: بخش مهمی از مشکل، رساندن غذا و درآمد به خانواده‌هاست. پرسش این تحلیل همین است: گرسنگی هائیتی را بیشتر باران و خشکسالی می‌سازد یا راه‌های بسته و جابه‌جایی اجباری؟

اعداد دقیقاً چه می‌گویند؟

برنامه جهانی غذا (WFP) در اطلاعیه‌ی ۲۸ اکتبر می‌نویسد ۶٫۳۵ میلیون نفر از مارس تا ژوئن ۲۰۲۷ «به‌احتمال زیاد» در ناامنی غذایی حاد خواهند بود، بیش از نیم میلیون نفر بیشتر از همین بازه در ۲۰۲۶. به نوشته‌ی این نهاد، تقریباً دو میلیون نفر از آن‌ها به سطح اضطراری (فاز ۴ از ۵ فاز) می‌رسند و در چند منطقه‌ی روستایی وضعیت از «بحران» (فاز ۳) به «اضطراری» می‌رود. یک خبرگزاری آمریکایی همان گزارش را با رقم ۵٫۹۴ میلیون نفر برای «اکنون» و ۶٫۳۵ میلیون برای میانه‌ی ۲۰۲۷ گزارش کرده و می‌گوید از آخرین گزارش در آوریل نزدیک به ربع میلیون نفر بیشتر شده است.

نخستین نکته این است که «افزایش» در این دو گزارش یک چیز نیست. یکی ۲۰۲۷ را با همان فصل ۲۰۲۶ می‌سنجد (بیش از نیم میلیون)، دیگری با گزارش آوریل (نزدیک ربع میلیون). این دو عدد با هم جمع یا مقایسه نمی‌شوند.

محاسبه‌ی رونما: ۶٫۳۵ میلیون از حدود ۱۲ میلیون جمعیت، حدود ۵۳ درصد است، که با عبارت «بیش از نیمی از جمعیت» هم‌خوان است. اگر برآورد مارس تا ژوئن ۲۰۲۴ (۴٫۹۷ میلیون) را با پیش‌بینی همین فصل در ۲۰۲۷ مقایسه کنیم، نزدیک ۱٫۳۸ میلیون نفر یا حدود ۲۸ درصد افزایش می‌شود. این مقایسه تقریبی است و فرض می‌گیرد روش و جامعه‌ی تحلیل در دو گزارش یکسان بوده؛ چنین چیزی در منابع ما تأیید نشده است.

سه عامل اصلی؛ شواهد هر کدام چیست؟

گزارش‌ها چند عامل را کنار هم می‌گذارند: خشونت گروه‌های مسلح، آوارگی، گرانی غذا و سوخت، و ال‌نینو. جدول زیر سهم هر کدام را بر پایه‌ی آنچه واقعاً نوشته شده می‌سنجد.

بیشتر بخوانید: ایرلاین‌ها دیگر روی قیمت سوخت شرط نمی‌بندند؛ بلیت در اروپا هم گران‌تر می‌شود؟

چرا «دسترسی» بیش از «تولید» تعیین‌کننده به نظر می‌رسد؟

سه شاهد در این جهت اشاره می‌کنند. اول، مدیر کشوری «اقدام علیه گرسنگی» در هائیتی می‌گوید مذاکره با گروه‌های مسلح برای عبور کمک ممکن است یک، دو یا سه روز طول بکشد و خانواده‌ها گاهی تا حدود ۱۵ کیلومتر راه می‌روند تا به نقطه‌ی توزیع برسند. دوم، WFP در اطلاعیه‌اش خود ناامنی را عامل محدودکننده‌ی زنجیره‌ی کشاورزی و بازار می‌نامد. سوم، سطح گرسنگی در چند منطقه‌ی روستایی، یعنی جایی که تولید غذا باید ممکن‌تر باشد، رو به بدتر شدن است. اگر مسئله فقط کمبود برداشت بود، انتظار می‌رفت شهرها که به واردات و بازار وصل‌اند وضع بهتری داشته باشند؛ در عمل پایتخت هم به‌دلیل مسدود شدن راه‌ها در محاصره‌ی کالاست.

استنباط رونما: ال‌نینو بیشتر «ضریب» است تا «علت اولیه»: در اقتصادی که مسیرهای تأمین بسته و میلیون‌ها نفر از خانه رانده شده‌اند، هر شوک اقلیمی اثر بزرگ‌تری می‌گذارد. این برداشت از کنار هم گذاشتن شواهد بالا می‌آید و در گزارش‌های منتشرشده با این صراحت نیامده است.

پیشینه هم همین را تأیید می‌کند: به نوشته‌ی خبرگزاری، در ۲۰۱۴ فقط حدود ۲ درصد جمعیت دچار ناامنی غذایی بود و بدتر شدن وضع پس از ویرانی محصولات در طوفان ۲۰۱۶ و گسترش خشونت گروه‌های مسلح آغاز شد. یعنی سطح امروز نتیجه‌ی چند شوک پی‌درپی است، نه یک فصل بد.

ضدتحلیل: شاید ال‌نینو بیش از آنچه می‌نماید مهم باشد

مدافعان نگاه اقلیمی می‌توانند بگویند ال‌نینو خود بخشی از سازوکار است: خشکسالی و سیلاب هم‌زمان برداشت را در جاهایی که هنوز دسترسی دارند کم می‌کند و قیمت را بالا می‌برد؛ WFP هم تغییر وضع چند منطقه‌ی روستایی را به «پیامد فزاینده‌ی ال‌نینو» ربط می‌دهد. این استدلال بجاست و ما اندازه‌ی افت برداشت را نمی‌دانیم. ضعفش آن است که در منابع، ال‌نینو در کنار خشونت و آوارگی آمده، نه به‌عنوان توضیح مستقل اوج‌گرفتن گرسنگی از ۲۰۲۴ تا امروز، و خود WFP هم از «بهبود تاب‌آوری» و سرمایه‌گذاری بلندمدت در کنار کمک فوری می‌گوید.

چه کسی چه می‌کند؟

WFP می‌گوید امسال ۲٫۶ میلیون نفر را کمک‌رسانی کرده، از جمله با غذای مدارس که ۷۴ درصد آن از تولید کشاورزان محلی تأمین می‌شود، و برای ادامه تا مارس ۷۸ میلیون دلار کم دارد. مدیر WFP در هائیتی از «ناامیدی فزاینده» خانواده‌های آواره گفته است. از سوی دیگر، گزارش‌ها به ناامنی تازه در پورتوپرنس اشاره دارند: چهار تکنسین هوانوردی سالوادوری در حمله‌ی ۱۸ اکتبر مفقود شده‌اند و سالوادور از آن زمان بیش از ۱٬۰۰۰ نظامی به هائیتی فرستاده است. پزشکان بدون مرز هم از جهش خشونت در محله‌های پرجمعیت پایتخت ابراز نگرانی کرده‌اند.

بیشتر بخوانید: ۱۳۰ کشور به پایان تحریم کوبا رأی دادند؛ پارسال بیش از ۱۶۰ کشور موافق بودند

پس قضیه این است

بحران غذایی هائیتی بیش از آنکه بحران محصول باشد، بحران جابه‌جایی است: غذا، پول و آدم‌ها از مسیرهای بسته نمی‌گذرند. ال‌نینو این بحران را تیزتر می‌کند، اما منابع در دسترس نشان نمی‌دهند که ریشه باشد. کمک مالی بیشتر هم بدون دسترسی امن به همان اندازه کارساز نیست.