نفت خلیج فارس به سطح پیش از جنگ برگشت و صادرات دریایی ایران صفر شد؛ چرا برنت هنوز بالای ۱۱۰ دلار است؟

صادرات نفت خام از کشورهای خلیج فارس در هفته منتهی به ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ به ۲۴٫۶ میلیون بشکه در روز رسید و طبق داده شرکت رهگیری کشتی Kpler از میانگین پیش از جنگ بالاتر رفت. در همان ماه، صادرات دریایی نفت خام ایران زیر محاصره دریایی آمریکا به صفر رسید. با این حال برنت روز جمعه ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر) لحظه‌ای از ۱۱۷ دلار گذشت. این تحلیل علت این تناقض و جایگاه ایران را بررسی می‌کند.

پرسش اصلی: اگر نفت برگشته، چرا قیمت برنگشته است؟

در منطق ساده بازار، وقتی عرضه به سطح پیش از بحران برمی‌گردد قیمت هم باید عقب بنشیند. اکنون عکس این رخ داده است. داده‌های رهگیری کشتی نشان می‌دهد عربستان، عراق، امارات و دیگر صادرکنندگان خلیج فارس راه‌هایی برای بیرون بردن نفت پیدا کرده‌اند، اما برنت در بالاترین سطح از آوریل معامله می‌شود. این تناقض برای ایران معنای خاصی دارد: کشوری که بیشترین نقش را در ناامنی تنگه داشته، تنها تولیدکننده بزرگ منطقه است که سهمی از این قیمت بالا نمی‌برد.

پرسش این تحلیل دو بخش دارد. نخست، چه چیزی قیمت را با وجود بازگشت جریان نفت بالا نگه داشته است؟ دوم، چرا قیمت بالای نفت که در بحران‌های گذشته دست‌کم بخشی از فشار تحریم را برای تهران جبران می‌کرد، این بار به سود ایران نیست و پیامد آن برای اقتصاد و سیاست داخلی چیست؟

تایم‌لاین: از جنگ تا صفر شدن صادرات ایران

ترتیب رویدادها نشان می‌دهد صفر شدن صادرات ایران و بازگشت جریان نفت همسایگان در یک بازه چندماهه و به موازات هم رخ داده است. هم‌زمانی این دو روند به معنای رابطه علّی مستقیم نیست؛ همسایگان پیش از صفر شدن صادرات ایران هم مسیرهای جایگزین را گسترش داده بودند.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران و آغاز اختلال در عبور از تنگه هرمز.
2. مارس ۲۰۲۶بارگیری نفت خام ایران طبق داده‌ای که رویترز گزارش کرد حدود ۲ میلیون بشکه در روز بود.
3. میانه ژوئن ۲۰۲۶توافق آتش‌بس میان ایران و آمریکا اعلام شد؛ آژانس بین‌المللی انرژی بعدتر از فروپاشی آن نوشت.
4. ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶نفت شاخص دریای شمال (Dated Brent) پس از فروپاشی آتش‌بس تا ۱۰۵ دلار در هر بشکه بالا رفت. آژانس کاهش انباشته ذخایر جهانی از آغاز جنگ تا پایان ژوئیه را ۴۱۰ میلیون بشکه برآورد کرد.
5. اوت ۲۰۲۶بیش از ۷۰ درصد نفت خامی که از تنگه عبور کرد با انتقال کشتی به کشتی در آب‌های عمان و امارات جابه‌جا شد (Kpler). بارگیری ایران به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز رسید (رویترز).
6. ۲۴ و ۲۵ اوت ۲۰۲۶ (۲ و ۳ شهریور ۱۴۰۵)آمریکا عملیات تحریمی «Economic Outcast» را آغاز کرد. به گفته اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، ایران از ۲۵ اوت حتی یک بشکه نفت خام بارگیری نکرده است.
7. سپتامبر ۲۰۲۶طبق Kpler نخستین ماه کامل بدون بارگیری نفت خام ایران از انقلاب ۱۳۵۷. ۴۰ درصد صادرات خلیج فارس از مسیرهای دور زننده تنگه رفت. ریال روز ۲۹ سپتامبر از ۲٫۵ میلیون در برابر هر دلار گذشت.
8. ۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۳ مهر ۱۴۰۵)Vortexa صادرات نفت خام ایران را همچنان صفر گزارش کرد. در همین روز محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، طبق گزارش‌های منتشرشده در بحبوحه فشار بر صادرات استعفا داد.
9. ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶Kpler هشدار داد اگر محاصره ادامه یابد، درآمد صادرات نفت خام و میعانات ایران تا میانه دسامبر به صفر می‌رسد.
10. هفته منتهی به ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶صادرات نفت خام خلیج فارس به ۲۴٫۶ میلیون بشکه در روز رسید؛ بالاتر از میانگین پیش از جنگ.
11. ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)برنت تحویل دسامبر لحظه‌ای از ۱۱۷ دلار گذشت. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) تا این روز ۳۲ حادثه علیه کشتی‌های تجاری در اکتبر ثبت کرده بود؛ مرگبارترین ماه از آغاز جنگ.

داده‌ها و نمودارها

دو نمودار زیر دو روی یک بازار را نشان می‌دهد. نمودار نخست سقوط صادرات نفت خام ایران را بر پایه داده‌های رهگیری کشتی از سه منبع نشان می‌دهد. نمودار دوم نشان می‌دهد همسایگان چگونه با خطوط لوله دور زننده تنگه سهم بیشتری از صادرات خود را از مسیر خطر بیرون برده‌اند. ارقام از شرکت‌های مختلف و با روش‌های متفاوت آمده‌اند و باید جهت روند را از آن‌ها خواند، نه تفاوت‌های جزئی را.

چرا قیمت بالا مانده است؟ سه لایه

لایه اول: بشکه می‌رسد، اما گران و پرریسک

جریان نفت از خلیج فارس با سازوکاری برگشته که خودش پرهزینه است. در اوت بیش از ۷۰ درصد نفت عبوری از تنگه با انتقال کشتی به کشتی جابه‌جا شد؛ یعنی نفتکش‌های کوچک‌تر نفت را تا آب‌های عمان و امارات می‌برند و آنجا به نفتکش‌های بزرگ می‌دهند. ایزابل فیگوئرولا فرتی، پژوهشگر بازار نفت در دانشگاه کومیاس مادرید، به الجزیره گفت بشکه‌ها جابه‌جا می‌شوند، اما «نه روان و نه قابل اتکا». به گفته او رساندن یک بشکه بسیار گران‌تر شده است؛ رقم ۴۰ دلار هزینه حمل در هر بشکه همین را نشان می‌دهد.

این هزینه بخشی از قیمت نهایی است که خریدار می‌پردازد و با بهبود حجم صادرات از بین نمی‌رود. افزایش حوادث دریایی هم ریسک را بالا برده است: ثبت ۳۲ حادثه در اکتبر یعنی بیمه‌گر و مالک کشتی هر سفر را پرخطرتر از ماه‌های قبل می‌بینند. ادعای سپاه درباره برخورد چهار نفتکش با مین که سنتکام آن را رد کرده، به این عدم‌قطعیت افزوده است. استنباط رونما این است که بازار اکنون بیش از کمبود حجم، هزینه امنیت را قیمت‌گذاری می‌کند.

لایه دوم: انبارهای خالی، سپر نازک

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اوت خود کاهش انباشته ذخایر جهانی از آغاز جنگ تا پایان ژوئیه را ۴۱۰ میلیون بشکه برآورد کرده بود و هشدار داده بود که «سپرهای ذخیره‌ای که پیش‌تر در دسترس بودند به‌سرعت در حال تهی شدن‌اند». به نقل الجزیره، در سپتامبر نیز ۱۰ میلیون بشکه دیگر از ذخایر مشاهده‌شده کم شد و کسری نسبت به پیش از جنگ به ۵۰۹ میلیون بشکه رسید. وقتی انبارها پر باشند، هر اختلال تازه با برداشت از ذخیره جبران می‌شود؛ وقتی خالی‌اند، همان اختلال مستقیم به قیمت منتقل می‌شود.

لایه سوم: قیمت آینده، نه امروز

آدی امسیروویچ، مدرس سیستم‌های انرژی در دانشگاه آکسفورد و معامله‌گر پیشین نفت، این وضعیت را این‌گونه توضیح داد: بازار می‌گوید نفت فوری کافی است، اما پایانی برای جنگ دیده نمی‌شود و تشدید درگیری «بسیار محتمل» است. قیمت برنت تحویل اکتبر ۲۰۲۷ بالای ۹۰ دلار نشان می‌دهد معامله‌گران حتی برای یک سال بعد هم بازگشت به سطح پیش از جنگ را انتظار ندارند. گزارش‌ها درباره بررسی گزینه‌های حمله تازه آمریکا به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای همین انتظار را تقویت می‌کند.

ایران: بیرون از بازاری که خودش ناامنش کرد

در بحران‌های پیشین، از تحریم‌های ۲۰۱۲ تا «فشار حداکثری»، قیمت بالای نفت دست‌کم بخشی از کاهش حجم صادرات ایران را جبران می‌کرد؛ نفتی که با تخفیف به خریداران آسیایی فروخته می‌شد، در بازار گران همچنان درآمد داشت. محاصره دریایی این سازوکار را از کار انداخته است. وقتی بارگیری صفر است، قیمت ۱۱۷ دلاری هم درآمدی نمی‌سازد. Vortexa به نقل از کلر یونگمن، مدیر ریسک دریایی این شرکت، نوشت محاصره کاری را می‌کند که «سال‌ها تحریم هرگز نتوانست».

به گفته همایون فلک‌شاهی، رئیس تحلیل نفت خام Kpler، درآمد ایران از نفت خام و میعانات «برای نخستین بار» ممکن است به صفر برسد و تهران ماهانه ۳ تا ۶ میلیارد دلار درآمد نفتی را از دست بدهد. اگر این برآورد برای یک سال کامل ادامه یابد، زیان به ۳۶ تا ۷۲ میلیارد دلار می‌رسد (محاسبه رونما: ضرب در ۱۲؛ برآورد خطی و نه پیش‌بینی). Kpler همچنین می‌گوید ایران هنوز حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز از راه زمینی صادر می‌کند و نفتی را می‌فروشد که پیش از محاصره بارگیری شده بود.

این وضعیت یک وارونگی راهبردی است. تهدید به بستن تنگه هرمز دهه‌ها مهم‌ترین اهرم بازدارندگی اقتصادی ایران شمرده می‌شد. اکنون ناامنی تنگه ادامه دارد و قیمت را بالا نگه می‌دارد، اما کشورهای دارای خط لوله دور زننده تنگه سهم بیشتری از صادرات خود را از مسیر خطر بیرون برده‌اند. این استنباط رونماست، نه ادعای یک منبع: هزینه ناامنی میان همه خریداران پخش می‌شود، اما زیان حذف از بازار فقط به ایران می‌رسد. درباره اینکه کدام کشورها دقیقاً از قیمت بالا بیشترین سود را برده‌اند، داده خوانده‌شده رقم مستقیمی نمی‌دهد.

پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی

اقتصاد و ارز

نفت بزرگ‌ترین منبع ارز دولت ایران است و صفر شدن آن مستقیم به بازار ارز می‌رسد. طبق گزارش‌ها ریال در هفته‌ای که Kpler هشدار خود را منتشر کرد نزدیک ۲٫۷ میلیون در برابر هر دلار معامله می‌شد، با وجود اینکه بانک مرکزی تا ۲ میلیارد دلار به بازار تزریق کرده بود. روز ۲۹ سپتامبر ریال از مرز ۲٫۵ میلیون گذشته بود. این ارقام از گزارش‌های بازار آزادند و با نرخ رسمی یکی نیستند. رابطه زمانی میان صفر شدن صادرات و سقوط ریال روشن است، اما سهم دقیق هر عامل، از جمله تهدید جنگ و انتظارات تورمی، با داده موجود قابل تفکیک نیست.

جامعه و معیشت

کاهش درآمد ارزی دولت در اقتصادی با تورم نقطه‌به‌نقطه نزدیک ۹۰ درصد، فشار را به خانوارها منتقل می‌کند؛ از راه گرانی کالای وارداتی، کسری بودجه و محدودیت انرژی. گزارش‌های مربوط به استعفای وزیر نفت از کمبود سوخت در کنار فشار صادرات خبر داده‌اند. هم‌زمان رونما پیش‌تر گزارش کرده بود که بخشی از ظرفیت گاز کشور هنوز بازنگشته و چند استان ممکن است در زمستان با محدودیت روبه‌رو شوند. برای خانوار ایرانی، نفت گران جهانی نه درآمد بلکه هزینه است.

سیاست داخلی

استعفای وزیر نفت در ۵ اکتبر نشانه‌ای از فشار سیاسی این بحران در داخل دولت است. هم‌زمان مخالفان مذاکره، دولت مسعود پزشکیان را به‌خاطر گفت‌وگو با آمریکا هدف گرفته‌اند. صفر شدن درآمد نفتی دو اثر متضاد دارد: از یک‌سو انگیزه رسیدن به توافق را بالا می‌برد، از سوی دیگر به مخالفان این استدلال را می‌دهد که مذاکره زیر فشار یعنی تسلیم. اینکه کدام اثر غالب می‌شود، با شواهد موجود قابل پیش‌بینی نیست.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

گزینه‌های پیش روی تهران

جدول زیر گزینه‌هایی را که در منابع خوانده‌شده به آن‌ها اشاره شده با سازوکار، هزینه و شاخص رصد کنار هم می‌گذارد. این جدول توصیه سیاستی نیست؛ ارزیابی رونما از آنچه شواهد درباره هر گزینه می‌گوید است.

ضدتحلیل: شاید بازار درست می‌گوید و عرضه واقعاً برنگشته است

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل از داده خود آژانس بین‌المللی انرژی می‌آید. تولید خلیجی‌های اوپک در سپتامبر ۷۵ درصد سطح پیش از جنگ بود و پاول مولچانوف، استراتژیست Raymond James، باور ندارد عرضه بدون راه‌حل دیپلماتیک دائمی بتواند از ۸۵ درصد سطح پیش از جنگ فراتر برود. اگر این درست باشد، رقم ۲۴٫۶ میلیون بشکه یک هفته استثنایی است و قیمت بالا بازتاب کمبود واقعی بشکه است، نه فقط هزینه امنیت و ریسک آینده.

در مقایسه، شواهد موافق تز هم کم نیست: ۴۰ درصد صادرات از مسیرهای دور زننده، هزینه حمل ده‌برابری و قیمت بالای ۹۰ دلار برای یک سال بعد. نقطه ضعف تحلیل این است که سهم هر لایه در قیمت را نمی‌توان با داده عمومی جدا کرد. تز اصلاح‌شده: قیمت بالا ترکیبی از کمبود واقعی تولید، هزینه حمل و ریسک آینده است و بازگشت هفتگی صادرات این ترکیب را تغییر نداده است. داده‌ای که نتیجه را عوض می‌کند: اگر گزارش ماهانه آژانس برای اکتبر تولید خلیجی‌ها را نزدیک سطح پیش از جنگ نشان دهد و قیمت همچنان بالا بماند، وزن ریسک جنگ در تز بیشتر می‌شود؛ اگر تولید زیر ۸۰ درصد بماند، وزن کمبود واقعی.

درباره ایران نیز یک اعتراض جدی وجود دارد: صادرات صفر لزوماً درآمد صفر نیست. فروش نفت از پیش بارگیری‌شده، صادرات زمینی و فرآورده‌هایی مانند گاز مایع (که به گفته Vortexa در سپتامبر ۴۸ درصد کاهش یافت اما متوقف نشد) هنوز درآمد می‌سازد. بنابراین «حذف کامل ایران از بازار» برای نفت خام دریایی درست است، نه برای کل صادرات انرژی.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های کلیدی برای هفته‌های آینده: گزارش ماهانه آژانس بین‌المللی انرژی در نوامبر درباره تولید خلیجی‌ها و ذخایر؛ داده هفتگی Kpler و Vortexa درباره بارگیری ایران؛ شمار حوادث UKMTO در نوامبر؛ فاصله قیمت برنت تحویل نزدیک و یک‌سال بعد؛ هزینه حمل نفتکش؛ نرخ ریال در بازار آزاد؛ و هر پاسخ رسمی تهران به پیشنهاد گفت‌وگو.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: نفت خلیج فارس برگشته، اما نه با هزینه و اطمینان پیش از جنگ؛ انبارهای جهان خالی‌اند؛ و بازار برای ماه‌ها و حتی یک سال بعد احتمال جنگ را قیمت‌گذاری می‌کند. ایران در این میان جایگاهی بی‌سابقه دارد: ناامنی تنگه قیمت را بالا نگه داشته، اما محاصره دریایی صادرات نفت خام ایران را صفر کرده است. برای نخستین بار، قیمت بالای نفت برای تهران جبرانی نیست.