حوادث هرمز در اکتبر؛ اختلاف روایت سپاه و سنتکام درباره ایمنی مسیرها

تا صبح ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۹ آبان ۱۴۰۵)، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) بیش از ۳۰ حادثه علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، دریای عمان و خلیج فارس در ماه اکتبر ثبت کرده است؛ بیشترین رقم ماهانه از آغاز جنگ. هم‌زمان سپاه از برخورد چهار نفتکش با مین خبر می‌دهد و سنتکام می‌گوید مسیرهای اصلی از مین پاک است. این دو روایت نمی‌توانند هر دو کامل باشند؛ پرسش این است که کنترل واقعی تنگه دست کیست.

مسئله: رکورد حمله در ماهی که آمریکا از «کنترل» تنگه می‌گوید

ماه اکتبر برای کشتیرانی در هرمز با یک تناقض بسته می‌شود. از یک سو شمار حوادث ثبت‌شده به بالاترین سطح هشت ماه جنگ رسیده است. از سوی دیگر فرماندهی مرکزی آمریکا با اتکا به آمار عبور می‌گوید آبراه بین‌المللی در کنترل آمریکا و شرکای منطقه‌ای است و فرمانده آن، دریاسالار برد کوپر، پس از پرواز بر فراز تنگه گفته است: «سپاه را آنجا اصلاً ندیدم.» سپاه در پاسخ از آمریکا خواسته ادعای پاک‌سازی مین را «با شواهد مستقل، نه بیانیه» ثابت کند.

پرسش اصلی این تحلیل این است: افزایش حوادث در اکتبر نشانه بازپس‌گیری ابتکار عمل از سوی ایران است، یا نشانه جنگی کم‌هزینه و بی‌امضا که بدون تغییر موازنه نظامی فقط هزینه عبور را بالا می‌برد؟ پاسخ برای سه چیز اهمیت دارد: قیمت نفت، امنیت ملوانان، و وزن هر طرف پشت میز میانجی‌گری قطر در دوحه.

تایم‌لاین: از آغاز جنگ تا رکورد اکتبر

تاریخ‌ها از گزارش‌های منتشرشده گرفته شده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست. درباره ادعای مین سپاه، منابع روز رویداد را متفاوت گزارش کرده‌اند و این اختلاف در فهرست آمده است.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آمریکا و اسرائیل جنگ با ایران را آغاز کردند. تهران از آن زمان مدعی کنترل بخش بزرگی از آبراه هرمز شده است.
2. مارس ۲۰۲۶نخستین ماه کامل جنگ؛ UKMTO در این ماه ۳۰ حمله علیه کشتی‌ها ثبت کرد که تا اکتبر رکورد ماهانه بود.
3. ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۲۳ تیر ۱۴۰۵)به گفته سنتکام، محاصره دریایی آمریکا بر بنادر و پایانه‌های نفتی ایران از سر گرفته شد.
4. ۲ و ۳ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۰ و ۱۱ مهر ۱۴۰۵)مرکز مشترک اطلاعات دریایی (JMIC) چهار حمله تأییدشده به نفتکش‌ها با پرتابه نامعلوم را در این دو روز ثبت کرد.
5. ۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۳ مهر ۱۴۰۵)UKMTO پنج حادثه را در یک روز اعلام کرد: چهار حمله به نفتکش (سه مورد با تأخیر گزارش‌شده) و تهدید مستقیم سپاه علیه نفتکشی در حدود ۱۱ مایل دریایی شمال خصب عمان که ناخدای آن دستور بازگشت را اجرا کرد. سنتکام همان روز از تغییر مسیر صدوسی‌امین کشتی تجاری در چارچوب محاصره خبر داد.
6. ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۷ آبان ۱۴۰۵)به روایت خبرگزاری فرانسه، سپاه اعلام کرد سه نفتکش «متخلف» در ۲۴ ساعت گذشته پس از برخورد با مین در «مسیر غیرمجاز جنوبی» منفجر شدند؛ ارتش ایران بعداً از آتش گرفتن نفتکش چهارم در شرق تنگه خبر داد. برخی رسانه‌ها همین رویداد را به جمعه ۳۰ اکتبر نسبت داده‌اند.
7. ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)UKMTO گزارش داد یک قایق کوچک در حدود ۲۵ مایل دریایی شمال‌شرق خصب دو بمب بالای خط آب یک نفتکش نصب کرد؛ موتورخانه آتش گرفت اما خدمه سالم ماندند. همان روز یک کشتی جنوب جزیره لاوان هدف پرتابه نامعلوم قرار گرفت.
8. ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۹ آبان ۱۴۰۵)رقم «بیش از ۳۰ حادثه در اکتبر» و «۱۴۵ حادثه از آغاز جنگ» بر پایه داده UKMTO منتشر شد. مجتبی خامنه‌ای در بیانیه‌ای دستور «پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» در صورت حمله دوباره را داد و عباس عراقچی تلاش آمریکا برای گفت‌وگو را «گامی مثبت» خواند.

داده‌ها: اکتبر واقعاً چقدر متفاوت است؟

تنها سری عددی قابل استناد در منابع خوانده‌شده، شمارش UKMTO است و آن هم ناقص منتشر شده است. برای مارس رقم دقیق ۳۰ اعلام شده، برای اکتبر «بیش از ۳۰» تا صبح ۳۱ اکتبر، و برای سپتامبر فقط گفته شده رقم اکتبر «بیش از دو برابر» آن است؛ یعنی سپتامبر کمتر از نصف اکتبر بوده، اما عدد دقیقش منتشر نشده است. نمودار زیر همین محدودیت را آشکارا نشان می‌دهد.

یک محاسبه ساده وزن این دو ماه را روشن می‌کند. اگر کل حوادث ثبت‌شده از ۲۸ فوریه ۱۴۵ مورد باشد و مارس ۳۰ و اکتبر دست‌کم ۳۱ مورد، این دو ماه با هم دست‌کم ۶۱ مورد، یعنی حدود ۴۲ درصد کل را می‌سازند. به بیان دیگر، شش ماه میانی جنگ روی هم حداکثر ۸۴ حادثه داشته‌اند؛ میانگینی حدود ۱۴ حادثه در ماه. اکتبر بیش از دو برابر این میانگین بوده است.

دو روایت از یک آبراه: مین سپاه و مسیرهای پاک سنتکام

روایت سپاه: مسیر مجاز و مسیر ممنوع

روایت سپاه بر تمایز میان «مسیر مجاز» و «مسیر غیرمجاز جنوبی» استوار است. به گفته نیروی دریایی سپاه، کشتی‌هایی که آتش گرفتند سامانه‌های ناوبری و موقعیت‌یاب خود را خاموش کرده و به هشدارهای رادیویی بی‌اعتنا بوده‌اند. سپاه گفته مسیر محدودشده مین‌گذاری شده و مسئولیت استفاده از آن با مالکان و خدمه است. ایران همچنین هشدار داده کشتی‌هایی که بدون اجازه تهران عبور کنند با «نابودی» روبه‌رو می‌شوند. این روایت عملاً ادعای حاکمیت بر قواعد عبور است، نه فقط گزارش یک حادثه.

اما این روایت سه خلأ مهم دارد. ایران نام هیچ‌یک از چهار نفتکش را اعلام نکرده، هویت خدمه را منتشر نکرده و خبرگزاری فرانسه نتوانسته تشخیص دهد کشتی‌هایی که مقام‌های دریایی همان روز گزارش کردند جزو این چهار مورد بوده‌اند یا نه. ادعای «ابرنفتکش با بیش از ۲ میلیون بشکه نفت» هم تا زمان نگارش در منابع خوانده‌شده هیچ تأیید مستقلی نداشته است.

روایت آمریکا: عبور ادامه دارد

سنتکام دو ادعای جدا مطرح کرده است: نخست اینکه مسیرهای اصلی کشتیرانی به لطف تلاش نیروهای آمریکایی از مین ایرانی پاک شده‌اند؛ دوم اینکه در ماه‌های اخیر بیش از ۹۵ درصد کشتی‌ها بی‌خطر عبور کرده‌اند و این «به‌روشنی نشان می‌دهد» آمریکا و شرکایش آبراه را کنترل می‌کنند. به گزارش نشنال، بیش از ۱۰ هزار نیروی آمریکایی محاصره دریایی بنادر ایران را اجرا می‌کنند و ۱۲ ناوشکن و دو ناو هواپیمابر در منطقه حضور دارند.

این روایت هم محدودیت دارد. سنتکام روش محاسبه رقم ۹۵ درصد، مخرج آن (کل عبورها) و بازه زمانی دقیقش را اعلام نکرده است. «پاک بودن مسیرهای اصلی» با ادعای سپاه درباره «مسیر جنوبی» لزوماً تناقض منطقی ندارد: ممکن است هر دو درست باشند، اگر مین‌ها خارج از کریدور اصلی باشند. مهم‌تر اینکه آمار عبور بی‌خطر نمی‌تواند حمله با پرتابه نامعلوم یا مین چسبان را که به بدنه کشتی در حال عبور نصب می‌شود، توضیح دهد. جزئیات این حوادث را در گزارش رونما از نجات ۲۵ خدمه کشتی آتش‌گرفته بخوانید.

چرا اکتبر؟ سه لایه علت

لایه نظامی: از پرتابه تا مین چسبان

تحول تاکتیکی اکتبر شاید از خود تعداد مهم‌تر باشد. به گزارش رویترز به نقل از سه منبع امنیت دریایی، نفتکش «لوئیز ۱» با پرچم پاناما روز ۳۰ اکتبر هدف مین چسبان قرار گرفت؛ نخستین استفاده موفق شناخته‌شده از این نوع ابزار در هرمز از آغاز جنگ. دو منبع گفته‌اند تلاش مشابهی در سپتامبر ناکام مانده بود، چون بمب‌ها منفجر نشدند. شرکت یونانی ریسک دریایی Marisks این روش را «ارزان، ساده و بسیار کارآمد» توصیف کرده و هشدار داده توان یک قایق کوچک برای نزدیک شدن، نصب بمب و عقب‌نشینی در خطوط شلوغ تنگه نگرانی امنیتی جدی است.

این نکته اهمیت دارد که هیچ طرفی مسئولیت حمله به لوئیز ۱ را نپذیرفته است. همین کشتی در ژوئیه در دریای سیاه هدف پهپاد دریایی اوکراین قرار گرفته بود؛ سرویس امنیتی اوکراین دلیل آن را نقش کشتی در حمل نفت روسیه اعلام کرده بود. بنابراین انتساب حمله ۳۰ اکتبر به ایران، هرچند در بستر جنگ محتمل به نظر می‌رسد، با شواهد منتشرشده اثبات نشده است. رونما آن را ادعای اثبات‌نشده می‌داند.

لایه سیاسی: فشار پیش از میز مذاکره

اوج حوادث با فشرده شدن دیپلماسی هم‌زمان شده است. به گزارش‌ها، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، جی‌دی ونس، از طریق میانجی‌های قطری نامه‌ای برای چارچوب گفت‌وگو به تهران فرستاده و هیئت قطری روز ۳۰ اکتبر وارد تهران شده است. عراقچی ۳۱ اکتبر به الجزیره گفت تهران نامه را بررسی کرده، تلاش آمریکا را «گامی مثبت» می‌داند و دستیارش برای ادامه رایزنی‌ها در قطر است. در همان روز بیانیه مجتبی خامنه‌ای درباره پاسخ «بدون محدودیت جغرافیایی» منتشر شد. تحلیل رونما از پیش‌نویس مذاکرات و بند بازگشایی هرمز نشان داده بود که تنگه به اهرم اصلی چانه‌زنی تبدیل شده است.

استنباط رونما این است که برای تهران، افزایش ریسک عبور می‌تواند ارزش برگ هرمز را پیش از هر توافق بالا ببرد؛ برای واشنگتن، تأکید بر عبور بی‌خطر ارزش همان برگ را پایین می‌آورد. این استنباط است، نه واقعیت تأییدشده: هیچ سندی منتشر نشده که نشان دهد حوادث اکتبر با تصمیم سیاسی برای فشار پیش از مذاکره هماهنگ شده باشد.

لایه اقتصادی: محاصره در برابر محاصره

از ۱۴ ژوئیه، آمریکا محاصره دریایی بنادر و پایانه‌های نفتی ایران را اجرا می‌کند و تا ۵ اکتبر به گفته سنتکام ۱۳۰ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده است. سنتکام همچنین گفته در ۱۲ هفته منتهی به آن تاریخ سه شناور را از کار انداخته و ۱۳ شناور را منهدم کرده است. در این وضعیت، ایران که صادرات نفتش زیر محاصره است، انگیزه دارد هزینه عبور نفت رقبا را هم بالا ببرد. نتیجه، نوعی «محاصره متقابل» است که هر طرف جریان نفت طرف دیگر را هدف می‌گیرد، بی‌آنکه هیچ‌کدام بتواند تنگه را کاملاً ببندد یا کاملاً امن کند.

آثار انسانی و اقتصادی

هزینه انسانی این رقابت ابتدا بر دوش ملوانان است. عمان اعلام کرده ۲۵ خدمه یک نفتکش با پرچم پاناما را که در ۱.۶ مایل دریایی ساحل مسندم هدف قرار گرفته و آتش گرفته بود، تخلیه کرده است؛ روشن نیست این حادثه با ادعای سپاه ارتباط دارد یا نه و آیا همان لوئیز ۱ است یا نه. یک مقام ایرانی هم از ناپدید شدن دو ماهیگیر و زخمی شدن دو نفر دیگر در حمله به دو قایق خبر داده و آمریکا را مقصر دانسته است. دریانوردان یونانی روز ۳۰ اکتبر یک اعتصاب ۲۴ ساعته برگزار کردند.

در سطح اقتصادی، نشنال گزارش داده نفت در مسیر چهارمین افزایش ماهانه پیاپی است و نگرانی از تشدید دوباره درگیری قیمت‌ها را بالا نگه داشته است. پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه انرژی جهان از هرمز می‌گذشت. هر حادثه تازه، حتی اگر به غرق شدن کشتی نینجامد، هزینه بیمه، تأخیر و ریسک را به محموله‌های بعدی منتقل می‌کند؛ هزینه‌ای که در نهایت در قیمت سوخت مصرف‌کنندگان دور از خلیج فارس هم دیده می‌شود.

ذی‌نفعان و هزینه‌ها

گزینه‌ها و شاخص‌های کاهش ریسک

ضدتحلیل: شاید رکورد اکتبر کمتر از آنچه به نظر می‌رسد معنا داشته باشد

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل از داده سنتکام می‌آید: اگر بیش از ۹۵ درصد کشتی‌ها بی‌خطر عبور کرده باشند، ۳۰ و چند حادثه در یک ماه ممکن است فقط نشانه افزایش حجم عبور باشد، نه افزایش ریسک هر عبور. به بیان دیگر، با بیشتر شدن کشتی‌هایی که به هرمز بازگشته‌اند، شمار حوادث هم طبیعتاً بالا می‌رود. افزون بر این، شمارش UKMTO تهدید رادیویی و گزارش با تأخیر را هم «حادثه» حساب می‌کند؛ مثلاً از پنج حادثه اعلام‌شده در ۵ اکتبر، سه مورد مربوط به دو روز قبل بود.

این اعتراض جدی است، اما دو شاهد آن را محدود می‌کند. نخست، به نقل سی‌ان‌بی‌سی، گزارش‌ها از کاهش عبور به رقم‌های تک‌رقمی روزانه از آغاز جنگ حکایت دارند؛ یعنی حجم عبور به سطح پیش از جنگ برنگشته که افزایش حوادث را توضیح دهد. دوم، تغییر کیفی ابزار، یعنی نخستین مین چسبان موفق، با منطق «صرفاً حجم بیشتر» توضیح داده نمی‌شود. با این حال، تا وقتی داده عبور روزانه منتشر نشود، نمی‌توان نرخ حادثه به ازای هر عبور را محاسبه کرد.

سناریوها و شاخص‌های آینده

برای رصد در روزهای آینده چهار شاخص اهمیت دارد: شمار هفتگی حوادث UKMTO در نوامبر؛ هرگونه انتساب رسمی حمله به لوئیز ۱؛ پاسخ رسمی تهران به نامه ونس؛ و اینکه آیا سنتکام یا نهادی مستقل داده عبور روزانه یا شواهد مین‌روبی منتشر می‌کند. هشدارهای تازه درباره احتمال حمله را هم در این تحلیل رونما بررسی کرده‌ایم.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: در اکتبر هیچ طرفی کنترل کامل هرمز را نداشت. آمریکا با محاصره و حضور دریایی گسترده، جریان اصلی عبور را حفظ کرده است؛ اما بیشترین شمار حوادث ثبت‌شده در هشت ماه جنگ و نخستین مین چسبان موفق نشان می‌دهد هزینه و ریسک عبور هنوز در دست بازیگرانی است که می‌توانند بی‌امضا عمل کنند. ادعای سپاه درباره چهار نفتکش مین‌خورده و ادعای سنتکام درباره مسیرهای پاک، هر دو تا زمان نگارش بدون راستی‌آزمایی مستقل مانده‌اند.