وقتی پارلمان ترکیه پیمان مکه را تصویب کند، برای ایران چه چیزی عوض می‌شود؟
مجلس ترکیه نخستین ماده‌ی لایحه‌ی پیمان دفاعی مکه را تصویب کرد. این تحلیل می‌سنجد تصویب چه چیزی را عوض می‌کند، اعزام نیرو به چه مجوزی نیاز دارد و تهران چه واکنشی نشان داده است.
تصویر آرشیوی (۲۰۲۰) از تالار عمومی مجلس بزرگ ملی ترکیه در آنکارا؛ عکس: یلدیز یازیجی‌اوغلو، صدای آمریکا، از ویکی‌مدیا کامنز (مالکیت عمومی)
مجلس بزرگ ملی ترکیه در شب چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶) گفت‌وگو درباره‌ی کلیات «پیمان دفاعی مکه» با عربستان و پاکستان را تمام کرد و نخستین ماده‌ی لایحه‌ی سه‌ماده‌ای را تصویب کرد؛ رأی نهایی به نشست پنجشنبه موکول شد. تصویب این لایحه ترکیه را رسماً در برابر عربستانی که زیر حملات حوثی‌های هم‌سو با ایران، به تعبیر گزارش‌های خبری، قرار دارد متعهد می‌کند. پرسش محوری این تحلیل این است که این تعهد حقوقی چه چیزی را واقعاً تغییر می‌دهد و برای تهران چه معنایی دارد.
در این تحلیل سیاسی می‌خوانید
در یک نگاه
- پیمان ۱۶ مرداد (۷ اوت) در مکه امضا شد و بندش درباره‌ی حمله‌ی مسلحانه، حمله به یکی را حمله به هر سه می‌شمارد؛ نسخه‌ای از متن که یک خبرگزاری بین‌المللی دیده، از «همه‌ی ابزارهای لازم» برای دفع تهدید یاد می‌کند.
- عربستان و پاکستان فرایند تصویب داخلی را پیش‌تر کامل کرده‌اند؛ ترکیه آخرین حلقه است.
- تصویب به‌تنهایی نیرو به عربستان نمی‌فرستد؛ اعزام نظامی به مصوبه‌ی جداگانه‌ی مجلس نیاز دارد.
- تهران رسماً گفته نگران نیست؛ اما نخستین نشست چهارجانبه با نمایندگان سه کشور در ۴ آبان (۲۶ اکتبر) در تهران برگزار شد.
- تا زمان نگارش (۱۴ آبان)، رأی نهایی مجلس ترکیه گزارش نشده است.
رأی‌گیری در آنکارا تا کجا پیش رفته؟
دولت ترکیه لایحه را در ۲۸ مهر (۲۰ اکتبر) به مجلس داد. کمیسیون امور خارجه آن را ۵ آبان (۲۷ اکتبر) با رأی حزب حاکم و متحدش و نیز نمایندگان حزب جمهوری‌خواه خلق تصویب کرد؛ نمایندگان چند حزب مخالف رأی منفی دادند. در نشست عمومی، سخنگوی گروه حزب جمهوری‌خواه خلق هم اعلام کرد به لایحه رأی مثبت می‌دهد، اما از دیرهنگام‌بودن طرح آن در مجلس و ابهام‌های متن انتقاد کرد. گزارش‌ها حاکی است ائتلاف حاکم در مجلس اکثریت دارد و تصویب نهایی محتمل است؛ این برآورد است، نه نتیجه‌ی اعلام‌شده.
- ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ (۷ اوت)امضای پیمان در مکه توسط رجب طیب اردوغان، محمد بن سلمان و شهباز شریف.
- ۱۳ مهر (۵ اکتبر)نشست اضطراری در ریاض؛ سه کشور اعلام کردند برای «استقرار سریع» نیرو و توانمندی‌های توافق‌شده در عربستان گام برمی‌دارند.
- ۲۸ مهر (۲۰ اکتبر)تقدیم لایحه‌ی سه‌ماده‌ای به مجلس ترکیه.
- ۴ آبان (۲۶ اکتبر)نشست مقام‌های عربستان، پاکستان و ترکیه با مقام‌های ایران در تهران.
- ۵ آبان (۲۷ اکتبر)تصویب لایحه در کمیسیون امور خارجه.
- ۱۳ آبان (۴ نوامبر)پایان بحث کلیات و تصویب ماده‌ی نخست در صحن؛ جلسه تا پنجشنبه ساعت ۱۴ (به وقت ترکیه) تعطیل شد.
تصویب چه چیزی را عوض می‌کند؟
معاون وزیر خارجه‌ی ترکیه در کمیسیون گفت در حال حاضر برنامه‌ای برای استقرار نظامی در چارچوب پیمان وجود ندارد و هر اعزام نیرو به خارج پس از لازم‌الاجرا شدن پیمان، تابع ماده‌ی ۹۲ قانون اساسی است؛ یعنی مجلس باید جداگانه مجوز دهد. وزیر دفاع هم گفته ترکیه نیروی خود را در عملیات تهاجمی یا جنگی علیه حوثی‌ها نمی‌بیند و وزیر خارجه در ۱۶ مهر (۸ اکتبر) گفته ترکیه برای حمله به خاک کشوری دیگر نیرو نمی‌فرستد. با این حال یک نماینده‌ی حزب حاکم پیش‌تر گفته بود دولت مصوبه‌ای برای اعزام نیروی نظامی به عربستان هم به مجلس می‌برد.
| موضوع | پس از تصویب | منبع و وضعیت |
|---|---|---|
| تعهد دفاعی | حمله‌ی مسلحانه‌ی خارجی به هر یک از سه کشور، حمله به همه شمرده می‌شود | متن پیمان؛ رسمی |
| اعزام نیرو | به مصوبه‌ی جداگانه‌ی مجلس نیاز دارد | اظهار مقام‌های ترکیه؛ ماده‌ی ۹۲ قانون اساسی |
| کمک مورد انتظار | تجهیزات، تبادل اطلاعات و سامانه‌های تسلیحاتی؛ دفاع هوایی و جنگ الکترونیک به‌عنوان زمینه‌های محتمل | مقام‌های ترکیه به یک خبرگزاری بین‌المللی؛ برآورد تحلیلگران |
| خروج از پیمان | ده سال امکان خروج یک‌جانبه وجود ندارد | پذیرفته‌ی معاون وزیر خارجه؛ منتقدان آن را مایه‌ی نگرانی می‌دانند |
| پیوستن اعضای تازه | تصمیم مشترک سه کشور و، برای ترکیه، موافقت مجلس | معاون وزیر خارجه |
استنباط رونما: تصویب مرحله‌ی حقوقی را کامل می‌کند، اما وزن نظامی آن به دو تصمیم بعدی بسته است: مصوبه‌ی اعزام و درخواست ریاض. تا آن زمان تغییر اصلی بازدارندگی سیاسی است؛ حمله‌ی بیشتر به عربستان از این پس با هزینه‌ی دیپلماتیک اضافه‌ای روبه‌روست که پیش‌تر نبود.
تهران این پیمان را چگونه می‌خواند؟
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، ۱۹ مرداد (۱۰ اوت) گفت دلیلی برای نگرانی از ضدایرانی‌بودن پیمان وجود ندارد و آن را نشانه‌ی تغییر نگاه کشورهای منطقه به تکیه بر امنیت خارجی خواند. ادعای دریافت دعوت رسمی برای پیوستن ایران را مهدی رحیمی، رئیس خبرگزاری مجلس، مطرح کرد اما وزارت خارجه ۲ شهریور (۲۴ اوت) دریافت دعوت رسمی را رد کرد.
مقام‌های سه کشور عضو پیمان در ۴ آبان به تهران آمدند؛ عباس عراقچی بعد از این نشست به هیئت دولت گفت گفت‌وگوهای امنیتی با عربستان، پاکستان و ترکیه ادامه پیدا می‌کند. به گفته‌ی یک مقام امنیتی پاکستان، محور نشست ساختن یک شبکه‌ی منطقه‌ای عدم‌تجاوز بود و دستور کار پرونده‌ی گفت‌وگوهای ایران و آمریکا، حملات حوثی‌ها به عربستان، تنگه‌ی هرمز و محاصره‌ی بنادر ایران را هم دربر می‌گرفت. همان مقام گفت اعضای پیمان و قطر می‌توانند، در صورت پذیرش، ضامن چنین ترتیبی باشند. سخنگوی ارتش پاکستان نیز گفته مانعی برای پیوستن ایران وجود ندارد و تصمیم با طرف‌های ذی‌ربط است.
در مجلس ترکیه برخی نمایندگان همین پرسش را مطرح کردند. نماینده‌ای از حزب «یئنی یول» گفت پیمان در صورت پیوستن ایران و مصر معنا پیدا می‌کند و مدعی شد ایران آمادگی خود را اعلام کرده است؛ این ادعا از سخنرانی یک نماینده آمده و در منابع بررسی‌شده به اظهار رسمی تهران پیوند نخورده است. نماینده‌ای از حزب «یئنی پارتی» برعکس گفت پیوستن ایران ممکن نیست، چون به تعبیر او حوثی‌ها بر عربستان بمب می‌ریزند.
تز قابل‌آزمون رونما
تز: تصویب پیمان برای ایران بیش از آنکه تهدید نظامی تازه باشد، هزینه‌ی سیاسی حمایت از حملات حوثی‌ها به عربستان را بالا می‌برد و هم‌زمان کانالی برای گفت‌وگوی امنیتی باز نگه می‌دارد.
اگر درست باشد باید دید: دور تازه‌ی گفت‌وگوی چهارجانبه برگزار شود و ایران و ریاض بر سر مهار حملات حوثی‌ها به نتیجه‌ای برسند.
شرط رد: مصوبه‌ی اعزام نیرو به عربستان به مجلس ترکیه برود و هم‌زمان گفت‌وگوها با تهران متوقف شود.
قوی‌ترین نگاه مخالف: پیمانی نمادین
یک استاد علوم سیاسی در دانشگاهی در قطر گفته بود پیمان فراتر از ارزش نمادین محتوای زیادی ندارد و نه ترکیه و نه پاکستان حاضر نیستند در جنگ عربستان در یمن درگیر شوند. مقام‌های ترکیه نیز تهدید مشخصی را نام نبرده‌اند و تأکید کرده‌اند پیمان علیه هیچ کشوری نیست. مخالفان داخلی هم می‌پرسند ترکیه با تعهد ناتو چه نسبتی دارد و در چه شرایطی باید کمک نظامی بدهد.
این نگاه نقطه‌ی قوتی دارد: تا امروز هیچ نیروی ترکیه‌ای اعزام نشده است. ضعفش آن است که نشست اضطراری ۱۳ مهر ریاض تعهد به «استقرار سریع» را ثبت کرده و یک پژوهشگر مؤسسه‌ی کلینگندائل نگران است پیمان زمینه‌ساز فشار هماهنگ بر ایران در یمن، عراق و حتی اقتصاد از مسیر ترکیه و پاکستان شود. این نگرانی استنباط یک تحلیلگر است و مدرکی که آن را تأیید کند منتشر نشده.
چه نامعلوم است و چه چیزی نتیجه را عوض می‌کند؟
قوی‌ترین پشتوانه برای این نتیجه است که تصویب ترکیه حقوقی و سیاسی است و هنوز نظامی نیست. نامعلوم می‌ماند رأی نهایی صحن، زمان و محتوای مصوبه‌ی اعزام، و پاسخ تهران به دعوت گفت‌وگوی بعدی. شاخص‌های رصد روشن‌اند: اعلام نتیجه‌ی رأی؛ تقدیم مصوبه‌ی اعزام به مجلس؛ تاریخ دور بعدی گفت‌وگوی چهارجانبه؛ و ادامه یا کاهش حملات حوثی‌ها به عربستان. هر یک از اینها می‌تواند برآورد بالا را جابه‌جا کند.
شاید برای شما هم سوال باشد:
پیمان مکه دقیقاً چه تعهدی ایجاد می‌کند؟
حمله‌ی مسلحانه‌ی خارجی به هر یک از ترکیه، عربستان یا پاکستان حمله به هر سه شمرده می‌شود. شکل کمک را هر عضو بر پایه‌ی قانون اساسی خود تعیین می‌کند.
آیا تصویب مجلس یعنی اعزام سرباز ترکیه به عربستان؟
خیر. هر اعزام نیرو به خارج پس از لازم‌الاجرا شدن پیمان به مجوز جداگانه‌ی مجلس نیاز دارد.
آیا ایران دعوت رسمی برای پیوستن دریافت کرده است؟
یک مقام خبری مجلس از دعوت گفته، اما وزارت خارجه دریافت دعوت رسمی را رد کرده است؛ سه کشور عضو هم ادعای دعوت را تأیید نکرده‌اند.
پیمان علیه ایران است؟
مقام‌های ترکیه می‌گویند پیمان علیه هیچ کشوری نیست و هدف مشخصی ندارد. وزارت خارجه‌ی ایران هم گفته دلیلی برای نگرانی نمی‌بیند.
منابع
- خبرگزاری Reuters
- منبع تکمیلی آناتولی (از طریق سوندقیقه) — مذاکرات کلیات لایحه‌ی پیمان دفاعی مکه در صحن مجلس ترکیه — ۴ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی یئنی آکیت (دیاچای) — تصویب ماده‌ی نخست و تعطیلی جلسه تا پنجشنبه — ۵ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی المانیتور (رویترز) — Turkey's parliament set to ratify defence pact with Saudi Arabia, Pakistan as Houthi attacks mount — ۴ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی آژانس آناتولی — Turkish parliament committee approves Mecca Agreement — ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی مجلس بزرگ ملی ترکیه — تقدیم لایحه‌ی تصویب پیمان مکه — ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی المانیتور (رویترز) — Saudi defence pact countries push for peace in Tehran as Houthis launch more attacks — ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی یورونیوز — From the Mecca defence pact to Tehran talks — ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی میدلایستآی — Iran says it is not concerned by new 'Mecca Joint Defence Agreement' — ۱۰ اوت ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی مدیالاین — What Will Happen If Iran, Egypt, or Bangladesh Joins the Mecca Pact? — ۲۷ اوت ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی الجزیره — Where does Iran stand on Saudi-Pakistan-Turkiye pact? — ۹ اوت ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی دویچهوله ترکی — Mekke Anlaşması TBMM komisyonunda kabul edildi — ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرمطالب مرتبط
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۴ آبان ۱۴۰۵سوریه و عربستان توافق همکاری دفاعی و وام ۴۰۳ میلیون دلاری امضا کردند
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۳ آبان ۱۴۰۵تهران از شکست ترامپ در انتخابات شاد است؛ اما آیا خطر حمله کمتر شده؟
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۳ آبان ۱۴۰۵