وقتی اقتصاد ایران ۱۰ درصد کوچک می‌شود، هزینه‌اش را خانوار می‌پردازد یا دولت و صنعت؟ | تحلیل ۳۶۰

افت بهار تصویر امروز است یا ته دره؟

پرسش این زاویه زمان‌بندی است. ارقام مرکز آمار پایان خرداد را می‌پوشانند، یعنی پیش از افت شدیدتر بارگیری نفت در تیر و مرداد و پیش از فشار زمستانی گاز. اگر نفت خام از ۲ میلیون بشکه در روز به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار برسد، ارزش افزوده نفت در فصل‌های بعد باید زیر بهار بنشیند؛ این استدلال از جنس منطق حساب‌های ملی است و رقم رسمی تابستان هنوز در منابع خوانده‌شده نیامده است. معاون وزارت کار به ایلنا گفته با توجه به تحریم و محاصره «انتظار داریم تابستان همین مسیر را برود».

در برابر، پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول کاهش ۷٫۶ درصدی برای کل ۲۰۲۶ است. این عدد با افت ۱۰٫۱ درصدی یک فصل قابل مقایسه مستقیم نیست: یکی میانگین سالانه است و دیگری یک فصل نسبت به همان فصل پارسال. اگر بهار بدترین فصل نبوده باشد، میانگین سال می‌تواند کمتر از ۱۰ درصد باشد؛ اگر بدتر شود، میانگین بالاتر می‌رود. بانک مرکزی با لحنی دیگر می‌گوید پیامد جنگ و تحریم باید در ارزیابی وزن بیشتری بگیرد و ادعای فروپاشی را رد می‌کند. هر دو در یک نقطه همداستان‌اند: رقم رسمی تابستان معیار داوری است.

چیز دیگری که در داده بهار دیده می‌شود، گستره افت است. اقتصاد بدون نفت ۴٫۶ درصد کوچک شده و خدمات از رشد مثبت ۰٫۳ درصد به منفی ۴٫۸ رسیده است؛ یعنی شوک فقط یک چاه نفت یا یک پالایشگاه نبود. در عین حال کشاورزی رشد کرد و سهمش از اقتصاد از ۴٫۵ به ۵٫۱ درصد رسید، اما سهم آن در رشد کل فقط ۰٫۱۰ واحد درصد است و نمی‌تواند جبران کند.

محدودیت دانسته‌ها: رقم رسمی تابستان، بازنگری احتمالی حساب‌های فصلی و تفکیک اثر جنگ، محاصره و تحریم بر اقتصاد بدون نفت در دست نیست.

مزد و کالابرگ چقدر از قیمت‌ها عقب مانده‌اند؟

در حساب خانوار، سه عدد باید کنار هم دیده شود. حداقل مزد ۱۴۰۵ حدود ۶۰ درصد بالا رفت؛ تورم سالانه مهر ۷۶٫۸ درصد و تورم نقطه‌ای ۸۸٫۷ درصد است. نسبت ۱٫۶ به ۱٫۷۶۸، یعنی حدود ۹٫۵ درصد کاهش قدرت خرید، حساب محافظه‌کارانه‌ای است، چون مزد از ابتدای سال ثابت مانده و قیمت‌ها ماه‌به‌ماه بالا رفته‌اند؛ با تورم نقطه‌ای فاصله بیشتر درمی‌آید. رونما این موضوع را در تحلیل ترمیم معلق مزد بررسی کرده و در آن نشان داده بند بازنگری مصوبه هنوز به جلسه تصمیم نرسیده است.

ایران‌اینترنشنال حداقل ماهانه امسال را حدود ۱۶۶ میلیون ریال، معادل ۶۱ دلار با نرخ ۲٫۷۲ میلیون ریال، می‌نویسد. فرامرز توفیقی، عضو پیشین شورای عالی کار، به خبر آنلاین گفته مزد حداقلی اکنون هزینه هشت روز زندگی خانوار را می‌پوشاند، در حالی که هنگام تصویب در اسفند پوشش پانزده روز بود؛ او سبد هزینه خانوار کارگری را ۹۱٫۳ میلیون تومان برآورد می‌کند. این برآورد یک کارشناس است و روش آن منتشر نشده، اما با جهت داده‌های رسمی همخوان است. درباره غذا، پایگاه راستی‌آزمایی «فکت‌نامه» سبد ۱۱ قلم خوراکی را برای هر نفر ۵۶ میلیون ریال در شهریور حساب کرده و رادیو فردا می‌نویسد کالابرگ ۱۰ میلیون ریالی کمتر از ۱۸ درصد این هزینه را می‌پوشاند، در برابر حدود ۳۰ درصد در دی ۱۴۰۴.

بازار کار تصویر مشابهی دارد. نرخ رسمی بیکاری بهار به ۹٫۱ درصد رسید. مالک‌حسینی، معاون وزارت کار، از ۷۰۰ هزار شغل ازدست‌رفته در جنگ به ایلنا گفته و هشدار داده اگر روند کوچک‌شدن ادامه یابد تا پایان سال ممکن است ۱٫۴ میلیون نفر از بازار کار خارج شوند؛ او خود تأیید می‌کند گزارش‌های غیررسمی رقم را تا حدود دو میلیون می‌دانند. مبلغ بیمه بیکاری، ۱۶ تا ۱۷ میلیون تومان در ماه، به گفته او برای هزینه پایه زندگی کافی نیست.

دیدگاه مقابل را بانک مرکزی بیان می‌کند: ارز کالاهای اساسی و دارو تأمین شده است. در عین حال تورم ماهانه مهر ۴٫۴ درصد بود، از ۴٫۲ در شهریور بالاتر، پس مهار تورم ماهانه هنوز در داده‌ها دیده نمی‌شود. روایت‌های فردی، مثل صاحب مرغ‌فروشی تبریزی که فروش روزانه‌اش را از ۷۰ به ۱۲ مرغ گزارش کرده، نشانه‌اند، نه آمار؛ نمونه نیستند و فقط جهت فشار را نشان می‌دهند.

محدودیت دانسته‌ها: تورم تجربه‌شده هر دهک، میزان مصرف واقعی گوشت و دارو، نرخ بیکاری فصل تابستان و اثر کالابرگ بر هر دهک سنجیده و منتشر نشده است.

کارخانه‌ها با انرژی گران و واردات محدود چه می‌کنند؟

صنعت و معدن با ۱۴٫۷ درصد افت بیشترین کاهش را پس از نفت و گاز داشت و تولید صنعت، ساختمان و آب و برق هم کم شد. اما سه فشار جدا در هم تنیده‌اند. اولی تجارت است: صادرات ۳۵٫۷ و واردات ۱۴٫۸ درصد کاهش یافت و پزشکیان از افت ۲۵ تا ۳۵ درصدی کل تجارت گفته است. ذی‌نشنال به نقل از انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران می‌نویسد حدود ۱۸٬۰۰۰ کانتینر ایرانی در بنادر پاکستان مانده و هزینه انبارداری برخی محموله‌ها از ۲۵ هزار دلار گذشته، یعنی به ارزش خود کالا نزدیک می‌شود.

دومی انرژی است. ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت ازدست‌رفته گاز هنوز برنگشته و شرکت ملی گاز ۱۱ استان از ۳۱ استان را در معرض تنش زمستانی می‌داند. دبیر انجمن صنفی سیمان می‌گوید گاز کارخانه‌ها از اواخر اکتبر قطع شده؛ پیش از آن صنعت ۵ تا ۶ میلیون مترمکعب در برابر نیاز ۲۸ میلیون می‌گرفته و مازوت، با هزینه حمل، عملاً هزینه سوخت را دوبرابر می‌کند. معادن از کمبود مواد منفجره، سوخت و قطعات وارداتی خبر داده‌اند. رونما وضع گاز زمستان را در تحلیل ۳۶۰ درباره بار کمبود گاز جداگانه بررسی کرده است.

سومی هزینه نهاده است. یک بازرگان تهرانی به ذی‌نشنال گفته مواد اولیه هست اما بسیار گران شده و صادرکنندگان کمتر ارز وارد می‌کنند، و همین واردات را محدود می‌کند. این روایت یک فعال بازار است، اما مسیر را همان‌طور نشان می‌دهد که ارقام مرکز آمار می‌دهند: افت صادرات ارز کم می‌کند و واردات نهاده گران‌تر می‌شود.

استدلال مقابل می‌گوید اقتصاد ایران مسیرهای دورزننده را پیدا می‌کند: بخشی از محموله‌ها از ترکیه و زمینی جابه‌جا شده است و کشاورزی رشد کرده. این درست است، اما همین گزارش‌ها هزینه و تأخیر را بالا می‌دانند و ارزش آن را کمّی نکرده‌اند.

محدودیت دانسته‌ها: فهرست صنایع محدودشده، روزهای قطع گاز هر صنعت، کاهش تولید فولاد، پتروشیمی و سیمان و ارزش واقعی محموله‌های مانده منتشر نشده است.

وقتی درآمد واقعی افت می‌کند، حمایت از خانوار را چه کسی تأمین می‌کند؟

دولت خودش هم بخشی از هزینه را می‌پردازد. درآمد مالیاتی هفت‌ماهه به ۴۷ درصد رقم مصوب رسید، اما به قیمت ثابت ۱۴۰۰ حدود ۱۷۴ هزار میلیارد تومان است، در برابر ۲۱۲ پارسال و ۲۲۳ در ۱۴۰۳؛ یعنی افت ۱۸ درصدی نسبت به پارسال. تحلیل دنیای اقتصاد رقم مصوب مالیات امسال (۲٬۸۲۰ همت) را بالاتر از توان وصول می‌داند. جزئیات را رونما در گزارش مالیات هفت‌ماهه آورده است. در کنار آن، درآمد نفتی افت کرده، پس دولت همزمان دو منبع درآمدی را از دست می‌دهد.

در همین شرایط، جلسه تیم اقتصادی دولت چارچوب افزایش اعتبار کالابرگ را تصویب کرده است. به گزارش یورونیوز فارسی به نقل از ایسنا، منابع بررسی‌شده شامل مطالبات دولت از بخش گاز، صرفه‌جویی سوخت، هدفمندسازی یارانه دهک‌های بالا و مطالبات خارجی بود و رئیس‌جمهور خواسته منابع موقت از پایدار جدا شود و طرح به کسری، پولی‌شدن کسری یا تورم نینجامد. گزارشی از دیدگاه بیش از ۷۰ اقتصاددان هم ارائه شد که به نقل ایسنا اکثرشان افزایش کالابرگ را مشروط به مشخص‌بودن منبع قابل دفاع می‌دانند. در منابع خوانده‌شده، مبلغ نهایی و منبع قطعی نیامده است.

نقد اصلی به همین گره می‌خورد. رسانه آمواج با استناد به بانک جهانی می‌نویسد کسری بودجه، فشار پولی و کاهش ارزش پول از محرک‌های تورم‌اند و یارانه نقدی بدون مهار تورم ارزش خود را از دست می‌دهد و ناچار باید مرتب بالا برود. به این ترتیب، حمایت اسمی بیشتر اگر از کسری بودجه یا پایه پولی تأمین شود، خودش به تورم دامن می‌زند؛ و اگر از مالیات بر دهک‌های بالا یا معافیت‌ها تأمین شود، به ظرفیت وصول واقعی بستگی دارد که افت کرده است.

محدودیت دانسته‌ها: مبلغ نهایی افزایش کالابرگ، سهم هر منبع تأمین مالی، رقم واقعی درآمد نفتی دولت و میزان استقراض از بانک‌ها در این گزارش‌ها نیامده است.

فشار اقتصادی مذاکره می‌آورد یا موضع سخت‌تر؟

فشار اقتصادی آشکارا بخشی از راهبرد آمریکاست؛ جنگ، محاصره و تحریم مالی با هم اعمال می‌شوند. محسن رضایی، که الجزیره او را مسئول امنیتی ایران معرفی کرده، به این رسانه گفته شرایط ایران برای پایان جنگ «آزادسازی منابع بلوکه‌شده و پایان محاصره دریایی» است و آن را از طریق میانجی‌های قطری به واشنگتن رسانده؛ قطر و پاکستان از انقضای یادداشت تفاهم در مرداد دنبال از سرگیری مذاکره‌اند. مارک فایفل، استراتژیست جمهوری‌خواه، به الجزیره گفته چون رضایی غرامت و بازسازی را ذکر نکرده، فشار اثر گذاشته است؛ این تفسیر یک ناظر است و ایران آن را تأیید نکرده.

پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، محمدباقر قالیباف نوشت آمریکایی‌ها علیه جنگ رأی داده‌اند و هشدار داد نادیده‌گرفتن این رأی «کابوس» می‌آورد. در عین حال، به گزارش ذی‌نشنال، دونالد ترامپ اقدام نظامی بیشتر را رد نکرده است و تحلیلگری در تهران می‌گوید درخواست‌های مکرر «تسلیم بی‌قیدوشرط» جایی برای دیپلماسی باقی نمی‌گذارد. کریس بوچمپ، تحلیلگر آی‌جی، می‌گوید مسئله ظرفیت تحمل است: آیا ایران افت فعالیت را بهتر از آمریکا که با افزایش قیمت انرژی روبه‌روست تحمل می‌کند؛ و می‌افزاید برای حکومتی که تا هر حد حاضر به حفظ قدرت است، این خبر تفاوتی ایجاد نمی‌کند تا وقتی نیروهای امنیتی وفادار بمانند.

این دو تفسیر با هم سازگارند: هزینه اقتصادی قابل‌مشاهده است و ایران آن را به رفع محاصره و منابع بلوکه‌شده گره زده، اما اینکه فشار به امتیازدهی منجر شود یا موضع را سخت‌تر کند، با شواهد مستقل سنجیده نشده است. انتخابات آمریکا شرایط سیاسی را تغییر داده، اما نتیجه آن برای جنگ هنوز روشن نیست.

محدودیت دانسته‌ها: پاسخ رسمی آمریکا به شرایط اعلام‌شده، محتوای پیام‌های میانجی‌ها و دامنه واقعی اختیار تازه کنگره بر ادامه جنگ منتشر نشده است.