وقتی یک‌چهارم ظرفیت گاز از مدار خارج است، بار زمستان را چه کسی می‌کشد؟ | تحلیل ۳۶۰

ریشه ماجرا: کمبودی که پیش از جنگ هم بود

ناترازی گاز ایران پیش از جنگ هم وجود داشت. مقام‌های شرکت ملی گاز می‌گویند زمستان گذشته در روزهای سرد کمبود روزانه ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود، و دنیای اقتصاد این کسری را برای دو سال پیش ۲۰۰ و برای پارسال ۲۵۰ میلیون مترمکعب نوشته است. تولید روزانه پیش از جنگ را مقام‌ها حدود ۸۵۰ تا ۹۰۰ میلیون مترمکعب می‌گویند؛ بخش بزرگ آن، نزدیک به ۷۰۰ میلیون مترمکعب، از میدان مشترک پارس جنوبی می‌آید. به این ترتیب شبکه، پیش از آنکه حمله‌ای رخ دهد، به یک میدان وابسته بود که به گفته وزارت نفت وارد نیمه دوم عمر خود شده و افت فشار مخزن تولید سالانه‌اش را کم می‌کند.

مصرف هم پیوسته بالا رفته است: دنیای اقتصاد تقاضای گاز کشور را از ۱۵۳ میلیارد مترمکعب در ۱۳۹۲ به ۲۴۵ میلیارد مترمکعب در ۱۴۰۲ می‌نویسد و قیمت نزدیک به رایگان گاز خانگی و بازده پایین سامانه‌های گرمایشی را از عوامل آن می‌داند. شرکت ملی گاز می‌گوید ۲۰ تا ۲۱ میلیون بخاری کم‌بازده هنوز در کشور هست و تاکنون فقط ۱۸۰ هزار دستگاه تعویض شده است. در چنین زمینه‌ای، حمله ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ (۱۸ مارس ۲۰۲۶) به پالایشگاه‌های سوم تا ششم پارس جنوبی در عسلویه بر یک شبکه ازپیش شکننده افتاد. مقام‌های ایرانی آمریکا و اسرائیل را عامل حمله می‌دانند و سی‌ان‌بی‌سی در گزارش خود آن را به اسرائیل نسبت داده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز از ثبت ۷٬۹۲۴ مورد آسیب در تأسیسات این شرکت خبر داده و آژانس بین‌المللی انرژی، به نقل از بی‌بی‌سی فارسی، آسیب به فازهای ۶، ۷، ۱۷ و ۱۸ را هم گزارش کرده است.

در میدان چه می‌گذرد؟

با سرد شدن هوا، آمار مصرف سریع بالا رفت. مدیرعامل شرکت ملی گاز در ۷ آبان گفت در پنج روز گذشته مصرف گاز بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء حدود ۷۰ میلیون مترمکعب، معادل ۳۰ درصد، افزایش یافته و در اوج سرما هر یک درجه کاهش دما حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به تقاضا می‌افزاید. او همان روز گفت ۱۰۰ میلیون مترمکعب از ۲۳۰ میلیون ظرفیت آسیب‌دیده بازگشته، ۱۳۰ میلیون هنوز جبران نشده و ۱۱ استان با تنش گازی روبه‌رو می‌شوند؛ در سه استان شمالی، یعنی مازندران، خراسان شمالی و گلستان، حساسیت بیشتر است و در کرمان، اصفهان، آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل، کردستان و خراسان رضوی بخش‌هایی از شبکه به‌طور پراکنده تنش خواهند داشت.

در ۱۲ آبان بورد در نشست با کمیسیون انرژی مجلس گفت یک‌چهارم ظرفیت تولید از دست رفته و باید ۲۰ درصد در مصرف خانگی و تجاری صرفه‌جویی شود؛ زمان بازگشت ظرفیت را اعلام نکرد. بر پایه ارقام همین مقام‌ها، سهم بازگشته تا امروز حدود ۴۳ درصد از ۲۳۰ میلیون است و ۵۷ درصد باقی مانده؛ اگر برنامه ۸۰ میلیون مترمکعب دیگر تا پایان آذر محقق شود، سهم بازگشته به حدود ۷۸ درصد می‌رسد. این نسبت‌ها محاسبه رونماست و مقام‌ها آن‌ها را اعلام نکرده‌اند. نمودار زیر همین ارقام رسمی را کنار هم می‌گذارد.

بازیگران چه می‌خواهند؟

اختلاف اصلی کجاست؟

خط زمانی رویدادها

پوشش مرتبط: ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گاز هنوز برنگشته و سخنان سرپرست وزارت نفت درباره یک‌چهارم ظرفیت.

سناریوها و شاخص‌های پایش

این‌ها پیش‌بینی قطعی نیستند و احتمال عددی ندارند؛ مسیرهای مشروط‌اند.

آنچه نمی‌دانیم

1. ۱ارزیابی مستقل از ظرفیت واقعاً ازدست‌رفته و بازگشته و اینکه رقم‌های ۲۳۰، ۲۰۰ تا ۲۵۰ و ۱۰۰ میلیون مترمکعب چه چیزی را می‌سنجند؛
2. ۲برنامه زمانی بازگشت بقیه ظرفیت پس از پایان آذر و واقعیت راه‌اندازی هر واحد؛
3. ۳وضعیت واقعی گاز صنایع در آبان و دلیل اختلاف روایت شرکت ملی گاز و انجمن سیمان؛
4. ۴مقدار مصرف سوخت مایع نیروگاه‌ها در سرمای شدید و اثر آن بر آلودگی هوا؛
5. ۵برآورد مستقل از زیان اقتصادی محدودیت صنعت و هزینه نگهداری نیروگاه‌های مازوت‌سوز؛
6. ۶حجم واقعی صادرات به عراق و ترکیه و قراردادهای واردات یا سوآپ برای همین زمستان.

گزارش‌های هفتگی بازگشت ظرفیت، اعلام شرکت ملی گاز درباره استان‌های محدودشده و آمار سوخت نیروگاه‌ها ارزیابی را عوض می‌کنند.

جمع‌بندی

پاسخ به پرسش اصلی دو لایه دارد. از نظر سیاستی، بار کمبود به‌ترتیب روی صنعت، نیروگاه و در صورت لزوم افت فشار منطقه‌ای می‌رود و خانوار تا حد امکان محافظت می‌شود؛ تجربه زمستان گذشته و سخنان مقام‌ها همین را نشان می‌دهد. از نظر عددی، تنها حدود ۴۳ درصد ظرفیت ازدست‌رفته بازگشته و ۱۱ استان در معرض تنش‌اند، و جمع کمبود پارسال با ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت بازنگشته به همان حدود ۴۰۰ میلیون اعلام‌شده نزدیک می‌شود.

قوی‌ترین تفسیر رقیب را مقام‌ها می‌گویند: بازسازی سریع‌تر از انتظار پیش می‌رود، سوخت جایگزین ذخیره شده و خانوار بدون قطع می‌گذرد. بخشی از این تفسیر با ذخایر اعلام‌شده و بازگشت ۱۰۰ میلیون مترمکعب همخوان است. اما با اختلاف ارقام فاز ۱۴، تعارض درباره محدودیت صنایع و ارزیابی رایستاد درباره تجهیزات کامل نمی‌شود.

مرز دانسته‌ها همان‌جاست که آمار مستقل شروع می‌شود: ظرفیت واقعی بازگشته، هزینه برای صنعت و آنچه در روزهای زیر صفر رخ می‌دهد. تحولات قابل‌پیگیری: راه‌اندازی واحدهای اول دی، بازگشت ۸۰ میلیون مترمکعب تا پایان آذر، فهرست استان‌های محدودشده و مصرف سوخت مایع در بهمن.