وقتی سیل به کشوری با کسری آب می‌رسد، آمادگی ایران برای بارش‌های این هفته تا کجاست؟ | تحلیل ۳۶۰

آیا این سامانه‌ها نشانه پایان خشکی‌اند؟

پاسخ کوتاه داده‌های موجود «نه، یا دست‌کم هنوز نه» است. سامانه بارشی فعال، حجم آب را در چند روز به رودخانه‌ها می‌ریزد، اما شاخص بحران آب تجمع چند ماه و چند سال است. بارش کشور تا ۷ آبان ۱۶٫۵ درصد زیر نرمال بود و بیشتر استان‌ها، ۲۲ استان از ۳۱، هنوز کمتر از میانگین بلندمدت باران گرفته بودند. افزایش ۱۴۲ درصدی هرمزگان یا ۷۳٫۹ درصدی گلستان رقم درخشانی است، اما درصد بالا می‌تواند از پایه کوچک بیاید و معادل حجم بزرگی از آب نیست.

نکته فنی مهم‌تر تفاوت سه کمیت است: میزان بارندگی، روان‌آب و تغذیه آب زیرزمینی. بارش شدید و کوتاه ممکن است روان‌آب فراوانی بسازد و به رودخانه و مسیل بریزد بی‌آنکه به همان نسبت به سفره‌ها نفوذ کند. بنابراین هشدار «سیلاب» و روایت «بحران آب برطرف شد» می‌توانند هم‌زمان درست و ناسازگار به نظر برسند، در حالی که هر کدام درباره کمیت دیگری حرف می‌زنند.

سازمان هواشناسی در اطلاعیه ۱۳ آبان خطرها را نام برده است: بالاآمدن ناگهانی سطح رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر، لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید، برف در ارتفاعات و احتمال قطع برق در مناطق روستایی. این فهرست نشان می‌دهد خطر تنها «سیل رودخانه‌ای» نیست؛ بخش مهمی از آسیب می‌تواند از رگبار شهری و سیل ناگهانی در مسیل‌های کوچک بیاید.

محدودیت دانسته‌ها: آمار بارش از یک بازنشر ثانویه است که به داده رسمی تکیه دارد و به همین دلیل با اطمینان متوسط سنجیده شده است. سنجش دقیق اثر این هفته به داده روزانه ایستگاه‌ها و ورودی سدها نیاز دارد که هنوز منتشر نشده.

آمادگی سازمانی کجا به آمادگی محلی تبدیل می‌شود؟

سخنگوی سازمان مدیریت بحران گفته ستادهای استانی و شهرستانی در حالت آماده‌باش‌اند، ۱۱٬۵۰۰ تیم و ۲۴ هزار دستگاه تخصصی در مناطق درگیر مستقر می‌شوند و در برخی استان‌ها هشدار نارنجی و احتمالاً قرمز صادر خواهد شد. او نیمه شمالی خوزستان، جنوب لرستان، چهارمحال و بختیاری، غرب اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد و بخش‌هایی از شمال تهران، البرز و قزوین را مناطق بیشترین احتمال سیلاب نامیده است. این اعلام درخور توجه است چون برای چندین استان وقوع سیل را «قطعی» دانسته، نه صرفاً محتمل.

وزیر راه و شهرسازی در جلسه آمادگی پاییزی از سه محور گفته است: لایروبی، اصلاح نقاط حادثه‌خیز و اطلاع‌رسانی. به گفته او در شش ماه نخست امسال بیش از هزار کیلومتر لایروبی انجام شده، در حالی که میانگین سالانه سال‌های قبل حدود ۳۵۰ کیلومتر بوده، و سازمان راهداری بیش از ۲۴۰۰ نقطه حادثه‌خیز را اصلاح کرده است. او بر ارسال پیامک هشدار به شهروندان استان‌های در معرض خطر نیز تأکید کرده است.

اما همین شاخص‌ها چند پرسش بی‌پاسخ باقی می‌گذارند. رقم لایروبی بدون نقشه محل‌ها و بدون ارزیابی مستقل ارائه شده است. در بخش هشدار هم، اداره‌کل ارتباطات گیلان در ۲۷ مهر از ضرورت تسریع در راه‌اندازی سامانه هشدار سریع مبتنی بر پخش سلولی (CBS) سخن گفته بود و خواستار اجرای آزمایشی آن شد؛ این نشان می‌دهد دست‌کم در آن استان، سامانه‌ای که هشدار را به تلفن همه افراد یک محدوده جغرافیایی می‌رساند هنوز عملیاتی نبوده است. پیامک عمومی با پخش سلولی تفاوت دارد، چون دومی به فهرست مشترکان وابسته نیست.

در برابر، تجربه سلماس نشان می‌دهد زمان در سیل ناگهانی روستایی ساعت‌هاست، نه روزها. هلال‌احمر می‌گوید از نخستین دقایق در محل بوده؛ اهالی می‌گویند تمهیدی برای مهار آب نبوده است. هر دو می‌توانند درست باشند: پاسخ امدادی سریع و پیشگیری ناکافی دو موضوع جداست.

محدودیت دانسته‌ها: وضعیت فنی سامانه هشدار در استان‌های دیگر، فهرست روستاهای فاقد مسیر تخلیه، و میزان تأثیر شرایط جنگی بر ظرفیت امدادی منتشر نشده است. هیچ منبعی پیوند مستقیم میان جنگ و آمادگی برای سیل را مستند نکرده و بنابراین چنین ادعایی در این پرونده مطرح نمی‌شود.

سدها از این بارش‌ها چه چیزی می‌گیرند؟

گزارش هفتگی وزارت نیرو تا ۲ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد حجم آب مخازن سدهای کشور به ۲۲٫۸ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ ۳۰ درصد بیش از ۱۷٫۵۹ میلیارد مترمکعب سال پیش و ۵ درصد بالاتر از میانگین ده‌ساله (۲۱٫۸ میلیارد). ورودی آب به سدها از ۱ مهر تا ۲ آبان ۱٫۵۱ میلیارد مترمکعب بوده، ۷۲ درصد بیش از پارسال و ۱۱ درصد بیش از میانگین ده‌ساله. پرشدگی ۴۴ درصد است. این‌ها اعداد خوبی‌اند، ولی چنین تصویری فقط در سطح کل کشور دیده می‌شود.

وقتی نگاه به تهران می‌رسد، ناهمگنی روشن می‌شود. بر پایه گزارش ۳۰ مهر، سد امیرکبیر ۷۰ درصد پر بوده، طالقان ۳۹ درصد، لتیان ۲۹ درصد، ماملو ۱۱ درصد و لار تنها ۳ درصد. همشهری، به نقل از گزارش وزارت نیرو، می‌نویسد سدهای لار، لتیان، ماملو، دوستی، طرق و پانزده خرداد همچنان فاصله چشمگیری با میانگین ده‌ساله خود دارند. افزایش ۶۴۹ درصدی امیرکبیر نسبت به پارسال از پایه بسیار کم می‌آید و نسبت به میانگین ده‌ساله فقط ۲۴ درصد است.

پیامد برای مصرف‌کننده: بارش در حوضه‌های خاص اهمیت دارد، نه بارش پراکنده در هر نقطه کشور. باران در شمال یا غرب لزوماً به لار و ماملو نمی‌رسد؛ اگر بارش‌های این هفته در حوضه آبریز سدهای تهران کم باشد، تصویر ذخایر پایتخت تقریباً تغییر نمی‌کند. برای بحث بلندمدت‌تر درباره راه‌حل‌های تأمین آب، به تحلیل انتقال آب دریا به فلات مرکزی مراجعه کنید.

محدودیت دانسته‌ها: جدول سدهای تهران مربوط به ۳۰ مهر است، یعنی پیش از بارش‌های ۹ و ۱۰ آبان؛ گزارش تازه‌ای از پرشدگی این پنج سد در دسترس نیست. اثر سامانه ۱۴ تا ۱۷ آبان بر سفره‌های زیرزمینی نیز هنوز قابل سنجش نیست.

هزینه سیل را چه کسانی بیشتر می‌پردازند؟

سیل ۳۰ مهر در سلماس و ماکو نمونه‌ای از الگوی آشناست: بارش رگباری در کوهپایه‌ها روان‌آب را به روستاها می‌رساند. به گفته هلال‌احمر آذربایجان غربی، سه نفر جان باختند (یک دختر ۱۰ ساله و دو مرد ۴۵ و ۷۳ ساله)، چهار نفر مصدوم شدند، ۱۶۱ نفر آسیب دیدند، ۳۹ خانواده و ۳۹ منزل از نظر حیاط یا دیوار آسیب دیدند و آب از چهار واحد مسکونی تخلیه شد. در ماکو نیز روستای اولنلر درگیر شد. بیشترین خسارت در روستاهای کانیان و شوریک و مسیر سلماس–خوی بوده است.

الگوی مشترک این رخدادها آن است که روستاییان بیش از دیگران در معرض‌اند و ابزار پیشگیری کمتری دارند. اهالی روستاهای آسیب‌دیده از نبود تمهیدات پیشگیرانه، لزوم لایروبی مسیل‌ها و ایمن‌سازی مسیرهای آب و رسیدگی سریع‌تر به خسارت‌دیدگان سخن گفته‌اند. این‌ها گفته‌های میدانی‌اند و نمونه آماری نیستند، ولی با هشدار خود سازمان هواشناسی هم‌جهت‌اند که از جابه‌جایی عشایر و ترددهای غیرضروری در بستر رودخانه‌ها پرهیز را توصیه کرده است.

بُعد مالی هم کمتر دیده می‌شود. خسارت به محصولات کشاورزی و سازه‌های موقت در فهرست مخاطرات هواشناسی آمده، اما برآورد خسارت یا سازوکار جبران آن اعلام نشده است. برای خانوار روستایی که پیش‌تر زیر فشار تورم و درآمد ثابت است، حتی تخریب حیاط و دیوار هزینه‌ای است که با قیمت‌های امروز سنگین می‌شود؛ پیوند این فشار با معیشت عمومی در تحلیل معیشت ایران بررسی شده است.

محدودیت دانسته‌ها: آمار رسمی جامعی از خسارت مالی سیل‌های امسال و از روستاهای در معرض خطر در دست نیست. گزارش‌های میدانی سلماس هم مربوط به سه روستای مشخص است و به همه کشور تعمیم‌پذیر نیست.

حریم رودخانه و ساخت‌وساز غیرمجاز را چه کسی باز می‌کند؟

وزیر راه در جلسه آمادگی گفته پاکسازی رودخانه‌های شهری و رفع موانع ناشی از ساخت‌وساز غیرمجاز با پیگیری وزارت کشور دنبال می‌شود، و نقشه نقاط نیازمند اصلاح با هماهنگی وزارت نیرو به دستگاه‌های مسئول داده شده است. همین جمله نشان می‌دهد چند دستگاه، از راه و نیرو تا کشور و شهرداری و استانداری، در یک مسیر مسئول‌اند و مرز مسئولیت هر کدام در اعلام رسمی روشن نیست.

مسئله تازه نیست. در سیل‌های سراسری ۱۳۹۸، الجزیره نوشته بود آسیب را به بی‌توجهی گسترده به ایمنی و ساخت ساختمان و جاده در کنار رودخانه‌ها نسبت می‌دهند. این برداشت رسانه‌ای از هفت سال پیش است و مستقیماً به سیل امسال تعمیم نمی‌یابد، اما الگوی ریسک را نشان می‌دهد: هر چه حریم تنگ‌تر باشد، آب راهی کوتاه‌تر به خانه دارد.

هشدار هواشناسی از دستگاه‌ها می‌خواهد دهانه پل‌ها و کانال‌ها را بازگشایی کنند و شهرداری‌ها آبروها را پاک‌سازی کنند. این توصیه‌ها بر عهده نهادهای مشخصی گذاشته شده‌اند، اما پرسش اساسی این است که آیا بازگشایی‌ها پایدارند یا با هر فصل بارش از نو تکرار می‌شوند. از سلماس گزارش شده که مطالبه اهالی دقیقاً لایروبی و ایمن‌سازی مسیل‌هاست.

محدودیت دانسته‌ها: فهرست ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه‌ها، شمار برخوردهای انجام‌شده و نتیجه آن‌ها منتشر نشده است. بنابراین سنجش اثر وعده «پاکسازی» با داده فعلی ممکن نیست.