بانک مرکزی از رشد ۷۵ درصدی تأمین مالی تا ۹۶۸۰ همت خبر داد؛ پول تازه چقدر به تولید رسیده است؟

وحید ماجد، معاون سیاست‌گذاری پولی بانک مرکزی ایران، روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در نشست شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی استان بوشهر اعلام کرد مجموع تسهیلات پرداختی، اعتبارات و ابزارهای تأمین مالی زنجیره‌ای شبکه بانکی کشور به ۹ هزار و ۶۸۰ همت رسیده است؛ رقمی که به گفته او نسبت به دوره مقایسه دوازده‌ماهه ۷۵ درصد افزایش نشان می‌دهد. این عدد باید دقیق خوانده شود: بانک مرکزی از مجموعه‌ای از روش‌های تأمین مالی سخن می‌گوید، نه لزوماً فقط وام نقدی پرداخت‌شده به تولیدکنندگان.

ماجد همچنین از بررسی بیش از ۴۹۴ همت درخواست تأمین مالی بنگاه‌های آسیب‌دیده از جنگ در شبکه بانکی خبر داده است. «بررسی درخواست» معادل «پرداخت کامل تسهیلات» نیست و اطلاعات منتشرشده مشخص نمی‌کند چه بخشی از این درخواست‌ها تصویب، پرداخت یا رد شده‌اند.

۹ هزار و ۶۸۰ همت دقیقاً به چه معناست؟

یک همت برابر هزار میلیارد تومان است. بنابراین رقم اعلامی ۹۶۸۰ همت معادل ۹ میلیون و ۶۸۰ هزار میلیارد تومان است. اما این مقدار را نباید با موجودی پول در گردش یا پایه پولی یکسان دانست. ارقام مربوط به تسهیلات و اعتبارات، بسته به تعریف آماری، می‌توانند نشان‌دهنده جریان پرداخت، تعهد اعتباری یا انواع ابزارهای زنجیره‌ای باشند.

در متن اظهارات معاون بانک مرکزی، ترکیب سه‌گانه «تسهیلات پرداختی، اعتبارات و ابزارهای تأمین مالی زنجیره‌ای» به‌کار رفته است. بدون جدول تفکیکی بانک مرکزی نمی‌توان سهم هر کدام از این سه گروه را از رقم کل ۹۶۸۰ همت محاسبه کرد. همچنین معلوم نیست همه اجزای این رقم دقیقاً یک بازه ثبت و گزارش مشترک داشته‌اند یا خیر.

رشد ۷۵ درصدی، رشد واقعی است یا اسمی؟

اعلام رشد ۷۵ درصدی به‌تنهایی به معنی افزایش ۷۵ درصدی قدرت خرید یا مقدار واقعی کالاهای تأمین مالی‌شده نیست. در اقتصادی با تورم بالا، ارزش اسمی تسهیلات می‌تواند حتی بدون رشد متناسب تولید افزایش پیدا کند. برای برآورد رشد واقعی باید شاخص قیمت مناسب و دوره زمانی دقیق را در نظر گرفت.

اگر صرفاً برای توضیح ریاضی، فرض کنیم شاخص قیمت در همان بازه ۵۰ درصد بالا رفته باشد، رشد واقعی یک متغیر اسمی ۷۵ درصدی برابر با حدود ۱۶٫۷ درصد خواهد بود؛ اما این یک مثال فرضی است و رقم تورم دوره گزارش را اعلام نمی‌کند. استفاده از تورم واقعی دوره، مستلزم داده رسمی هم‌دوره و تعریف دقیق اقلام مورد محاسبه است.

چرا رقم تازه با آمار هفت‌ماهه متفاوت است؟

بانک مرکزی پیش‌تر اعلام کرده بود شبکه بانکی از ابتدای سال تا پایان مهر ۱۴۰۵ حدود ۹۲۴۱ همت تسهیلات پرداخت کرده که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۶۵٫۹ درصد افزایش داشته است. این رقم با عدد تازه ۹۶۸۰ همت و رشد ۷۵ درصدی الزاماً تناقض ندارد؛ زیرا عدد نخست به «تسهیلات پرداختی هفت‌ماهه» و عدد دوم، طبق گفته معاون بانک مرکزی، به مجموعه گسترده‌تری از تسهیلات، اعتبارات و ابزارهای تأمین مالی در بازه مقایسه دوازده‌ماهه اشاره دارد.

برای جلوگیری از خطا نباید اختلاف عددی ۴۳۹ همت را بدون بررسی تعاریف، به‌عنوان میزان وام تازه پرداخت‌شده در روزهای ابتدایی آبان معرفی کرد. این مقایسه فقط نشان می‌دهد واحد اندازه‌گیری و دامنه آماری دو اعلامیه باید پیش از هر نتیجه‌گیری همسان‌سازی شوند.

چه مقدار از اعتبارات به تولید رسیده است؟

در آمار هفت‌ماهه قبلی، بانک مرکزی از اختصاص حدود ۷۷٫۴ درصد تسهیلات به صاحبان کسب‌وکار و ۲۲٫۶ درصد به خانوارها خبر داده بود. همچنین بخش بزرگی از تسهیلات کسب‌وکارها برای سرمایه در گردش پرداخت شده بود. اما این درصدها را نمی‌توان خودکار به رقم تازه ۹۶۸۰ همت تعمیم داد؛ زیرا ترکیب آماری دو عدد یکسان نیست.

سرمایه در گردش برای خرید مواد اولیه، پرداخت هزینه‌های عملیاتی و حفظ تولید اهمیت دارد، اما دریافت وام لزوماً ثابت نمی‌کند بنگاه ظرفیت تولید یا اشتغال خود را افزایش داده است. برای سنجش اثر واقعی باید داده‌هایی از میزان تولید، فروش، بازپرداخت وام و اشتغال بنگاه‌های دریافت‌کننده منتشر شود.

تأمین مالی زنجیره‌ای چه تفاوتی با وام عادی دارد؟

ابزارهای تأمین مالی زنجیره‌ای معمولاً بر ارتباط میان خریدار، فروشنده و تأمین‌کننده در یک زنجیره تولید یا توزیع تکیه دارند. به جای آنکه هر بنگاه جداگانه وام نقدی دریافت کند، بانک می‌تواند تأمین اعتبار را به فاکتور، قرارداد یا اسناد تجاری معتبر متصل کند. هدف این سازوکار، کاهش نیاز به نقدینگی نقدی و نزدیک‌کردن تأمین مالی به فعالیت اقتصادی واقعی است.

موفقیت این ابزارها به اعتبارسنجی طرفین، امکان تنزیل و انتقال مطالبات، شفافیت قراردادها و جلوگیری از صدور فاکتورهای غیرواقعی بستگی دارد. اگر اطلاعات منتشرشده فقط رشد حجم اسمی ابزارها باشد، هنوز درباره کارایی آن‌ها در کاهش هزینه سرمایه تولیدکنندگان نمی‌توان حکم قطعی داد.

۴۹۴ همت درخواست بنگاه‌های آسیب‌دیده چه وضعیتی دارد؟

ماجد در نشست بوشهر اعلام کرد بیش از ۴۹۴ همت از درخواست‌های اعتبار، ضمانت‌نامه، تسهیلات و اعتبار اسنادی واحدهای آسیب‌دیده از جنگ در شبکه بانکی کارشناسی شده است. این رقم، مبلغ بررسی‌شده درخواست‌هاست؛ نه لزوماً تأمین مالی نهایی و قطعی. او گفته کمک به این واحدها باید مطابق مصوبات ستاد بازسازی و از مسیر تعریف‌شده انجام شود.

برای ارزیابی پیشرفت بازسازی، انتشار تعداد پرونده‌ها، مبلغ تصویب‌شده، مبلغ واقعاً پرداخت‌شده و تفکیک استانی و صنعتی ضروری است. بدون این اطلاعات، امکان سنجش فاصله میان تعهد مالی و بازگشت بنگاه‌ها به تولید وجود ندارد.

پیام این ارقام برای اقتصاد ایران چیست؟

گسترش تأمین مالی می‌تواند برای بنگاه‌هایی که با کمبود سرمایه در گردش، افزایش هزینه مواد اولیه و اختلال در زنجیره تأمین روبه‌رو هستند اهمیت داشته باشد. بااین‌حال اثر نهایی بر تورم و رشد اقتصادی به نحوه ایجاد منابع بانکی، بازپرداخت وام‌ها، نرخ بهره واقعی و میزان افزایش تولید بستگی دارد. از رشد اعتبارات به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت سیاست بانکی تورم‌زا بوده یا به رشد واقعی اقتصاد منجر شده است.

مهم‌ترین مطالبه اطلاعاتی از بانک مرکزی، انتشار جدول قابل مقایسه برای سه جزء رقم ۹۶۸۰ همت، تفکیک بخش‌های دریافت‌کننده، نرخ بازپرداخت و رشد واقعی پس از تعدیل تورم است. این داده‌ها روشن می‌کند عدد بزرگ تأمین مالی به چه اندازه به فعالیت واقعی اقتصادی تبدیل شده است.

تصویر شاخص، نمای واقعی و آرشیوی ساختمان بانک مرکزی در تهران در سال ۲۰۱۹ است و تصویری از نشست بوشهر محسوب نمی‌شود.