فراتر از خبر،نزدیک‌تر به حقیقت
قیمت‌ها
تحلیل ۳۶۰ رونما

هرمز پس از جنگ: بازدارندگی ایران یا اهرم برتری بر خلیج فارس؟

مذاکره‌ی ایران و عمان بر سر آینده‌ی تنگه‌ی هرمز آزمون جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای تهران است: آیا کنترل جنگی به نظام مجوز دائمی تبدیل می‌شود یا به سازوکاری بی‌تبعیض؟

۲۵ آبان ۱۴۰۵۹ بخش۸ منبعمطالعه ≈ ۱۶ دقیقه
زاویه ۱ از ۶
حقوقی
پرسش این زاویه

هرمز آبراه بین‌المللی است یا آب ساحلی ایران و عمان؟

برو به این زاویه ←
کلاژ مطبوعاتی چهارقسمتی از نفتکش‌های عبوری در تنگه هرمز، پرچم ایران در کنار تأسیسات نفتی، اسناد مجوز کشتیرانی و مذاکرات ایران و عمان.
تصویرسازی اختصاصی رونما از اختلاف بر سر مدیریت تنگه هرمز پس از جنگ؛ تقابل نظام مجوزدهی ایران با اصل عبور آزاد و بی‌تبعیض کشتی‌ها و تلاش دیپلماتیک تهران و مسقط برای دستیابی به سازوکاری مشترک.
پرسش این پرونده

وقتی جنگ تمام شود، چه کسی تصمیم می‌گیرد کدام کشتی از تنگه‌ی هرمز بگذرد؟ و آنچه ایران در این مذاکره می‌خواهد، بازدارندگی است یا برتری بر همسایگان؟

پاسخ کوتاه

کنترل هرمز امروز قوی‌ترین برگ تهران است، اما اگر به «حق صدور مجوز» انحصاری تبدیل شود، همسایگان را بیش از پیش به سوی همان حضور نظامی آمریکا می‌راند که ایران می‌خواهد از منطقه بیرون برود؛ معیار تعیین‌کننده بی‌تبعیض بودن عبور است، نه اینکه چه کسی مدیر تنگه باشد.

عباس عراقچی سه‌شنبه ۲۶ آبان برای دیدار با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه‌ی عمان، به مسقط می‌رود. دستور کار رسمی این سفر اعلام نشده، اما دو وزیر در تماس تلفنی ۱۴ آبان، به روایت وزارت خارجه‌ی عمان، درباره‌ی «تفاهم‌های عملی، سیاسی و فنی» برای ازسرگیری کشتیرانی بی‌مانع در هرمز گفت‌وگو کرده بودند. همین گفت‌وگوست که قواعد مهم‌ترین آبراه انرژی جهان را پس از جنگ تعیین می‌کند.

عمر رحمان، پژوهشگر شورای خاورمیانه برای امور جهانی، در یادداشتی که ۲۱ آبان ۱۴۰۵ (۱۲ نوامبر ۲۰۲۶) منتشر شد، همین پرسش را آزمون جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ایران می‌داند. این اندیشکده در دوحه مستقر است و قطر خود از میانجی‌های ایران و آمریکاست؛ این زاویه‌ی دید را باید در خواندن آن در نظر داشت. رونما این پژوهش را با متن تفاهم‌نامه، بیانیه‌های رسمی، داده‌های تردد و دو تحلیل آمریکایی با گرایش متفاوت سنجیده است.

خلاصه‌ی پرونده

در یک نگاه

۶۰ روز
دوره‌ی عبور رایگان کشتی‌ها که ایران در بند ۵ تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد پذیرفت؛ متن تفاهم‌نامه، ۲۷ خرداد ۱۴۰۵
۷ مایل
عرض دالان موقتی که ایران و عمان بر سر آن توافق کردند؛ کاظم غریب‌آبادی، ۳ شهریور ۱۴۰۵
۴۵
شمار کشتی‌های فهرست سیاه نهاد ایرانی تنظیم عبور از هرمز؛ Persian Gulf Strait Authority، ۱ شهریور ۱۴۰۵
۱۲۱
میانگین هفتگی عبور کشتی‌های غیرمرتبط با ایران از هرمز در سه هفته‌ی ۱۳ مهر تا ۳ آبان، در برابر ۱۳۲ در سه هفته‌ی پیش از آن؛ Lloyd’s List Intelligence، ۱۴ آبان ۱۴۰۵
بند ۵ تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد ایران را موظف می‌کند برای تعریف «اداره‌ی آینده و خدمات دریایی» هرمز با عمان گفت‌وگو کند؛ دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس فقط در «گفت‌وگوها» حضور دارند.
ایران ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ نهادی برای تنظیم عبور ساخت که کسب مجوز پیش از عبور را الزامی می‌کند و برای متخلفان توقیف، مصادره و جریمه تعیین کرده است.
عمان پیشنهاد سازوکاری منطقه‌ای با کارمزد داوطلبانه داد؛ به نوشته‌ی دو اندیشکده‌ی جداگانه، ایران آن را رد کرد و خواهان قرار گرفتن همه‌ی خط ورودی و بخشی از خط خروجی در آب‌های سرزمینی خود شد.
ایران عضو کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل نیست و «عبور بی‌ضرر» را مبنا می‌گیرد؛ عمان عضو است و به رژیم «عبور ترانزیتی» پایبند است.
تردد هرمز از اوایل مهر کند شده اما متوقف نشده است؛ کاهش اصلی در کشتی‌های خروجی از خلیج فارس است.

هرمز چطور از برگ فشار جنگ به میز مذاکره رسید؟

پیش از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)، کشتی‌های تجاری بی‌آنکه از ایران اجازه بگیرند از هرمز می‌گذشتند. طرح تفکیک ترددی که سازمان بین‌المللی دریانوردی در ۱۹۶۸ تصویب کرد، به نوشته‌ی مؤسسه‌ی واشنگتن، دو خط ورودی و خروجی دارد که هر دو در آب‌های سرزمینی عمان قرار دارند.

جنگ این نظم را برهم زد. ایران در اسفند تنگه را بست و فقط به کشتی‌هایی که «دوست» می‌دانست اجازه‌ی عبور داد، در فروردین مسیری نزدیک به ساحل خود تعیین کرد و در اردیبهشت نهادی برای صدور مجوز عبور ساخت. تفاهم‌نامه‌ی ۲۷ خرداد که با میانجی‌گری پاکستان امضا شد، قرار بود این گره را باز کند: عبور رایگان ۶۰ روزه، رفع موانع و مین‌ها ظرف ۳۰ روز و گفت‌وگوی ایران و عمان برای آینده‌ی تنگه. اما با ازسرگیری درگیری در تیر، این تفاهم عملاً از کار افتاد و تنگه به دو مسیر رقیب تقسیم شد: مسیر جنوبی مورد حمایت عمان و آمریکا و مسیر شمالی مورد تأیید ایران.

اکنون که جنگ در حالت تعلیق است، پرسش دیگر فقط این نیست که هرمز باز می‌شود یا نه؛ پرسش این است که با چه قواعدی و زیر نظر چه کسی. برای پاسخ، این پرونده را از شش زاویه باید دید.

مخصوص عضو ویژه

ادامه این تحلیل مخصوص عضو ویژه است

تا اینجا پرسش و چکیده‌ی پرونده را خواندید. شش زاویه، فصل‌های بعدی، پرسش‌ها و منابع برای اعضای ویژه باز است.