
محاکمه ۵٫۷ هزار بازداشتی داعش در عراق؛ عدالت در مقیاس انبوه
دادگاهی در بغداد روز چهارشنبه شش شهروند فرانسوی را به حبس ابد محکوم کرد. این حکم در ظاهر یک پرونده تروریستی است، اما در پشت آن مسئلهای بزرگتر قرار دارد: بیش از ۵٬۷۰۰ مرد مظنون به عضویت در…
دادگاهی در بغداد روز چهارشنبه شش شهروند فرانسوی را به حبس ابد محکوم کرد. این حکم در ظاهر یک پرونده تروریستی است، اما در پشت آن مسئلهای بزرگتر قرار دارد: بیش از ۵٬۷۰۰ مرد مظنون به عضویت در داعش که در ژانویه و فوریه ۲۰۲۶ از زندانهای شمالشرق سوریه به عراق منتقل شدند و اکنون باید در دادگاههای عراقی محاکمه شوند. پرسش اصلی این است که آیا محاکمههایی با این مقیاس میتوانند منصفانه باشند.
در این خبر بینالمللی میخوانید
از زندانهای سوریه تا بازداشتگاههای بغداد
ماجرا به سالها پس از شکست نظامی داعش برمیگردد. پس از آنکه نیروهای به رهبری کردها در سال ۲۰۱۹ این گروه را در سوریه شکست دادند، دهها هزار نفر، از جمله زنان و کودکان، در اردوگاهها و زندانهای ادارهشده توسط همین نیروها نگهداری میشدند. عفو بینالملل گزارش داده که بسیاری از آنان سالها بدون اتهام مشخص یا محاکمه در این مراکز مانده بودند.
فرماندهی مرکزی آمریکا، یا سنتکام، اعلام کرد عملیاتی ۲۳ روزه که از ۲۱ ژانویه آغاز شده بود، با انتقال بیش از ۵٬۷۰۰ مرد بالغ مظنون به داعش از بازداشتگاههای سوریه به حضانت عراق به پایان رسید. دفتر همکاریهای قضایی بینالمللی عراق شمار دقیقتری اعلام کرد: ۵٬۷۰۴ بازداشتی از ۶۱ ملیت، از جمله ۳٬۵۴۳ سوری، ۴۶۷ عراقی و ۷۱۰ نفر از دیگر کشورهای عربی. این رقمها نشان میدهد که بخش بزرگی از این گروه اصلاً شهروند عراق نبودند.
به گفته یک وکیل و یک زندانی که با خبرگزاری فرانسه صحبت کردهاند، برای جا دادن تازهواردان، مقامها هزاران زندانی را از زندان کرخ بغداد به مراکز دیگر منتقل کردند. این جزئیات نشان میدهد که انتقال، بیش از آنکه با برنامهای منظم برای دادرسی همراه باشد، با فشار ظرفیت زندانها شکل گرفته است.
بازجویی، پرونده و محاکمه
شورای عالی قضایی عراق اوایل سپتامبر اعلام کرد بازجویی از ۵٬۷۰۴ مظنون به پایان رسیده و پروندهها بهتدریج و در دستههای جداگانه به دادگاهها ارجاع میشود. طبق گزارش عفو بینالملل، جلسات دادرسی این گروه از ۲۰ سپتامبر آغاز شده و قرار بود در ۵ اکتبر ادامه یابد. اما یورونیوز امروز به نقل از یک منبع دادگاه نوشت محاکمهها از یکشنبه آینده آغاز میشود. این دو روایت لزوماً متناقض نیستند، ولی روشن نیست یکشنبه آغاز مرحلهای تازه و انبوه است یا ادامه همان رسیدگیهای پراکنده.
یک مقام قضایی عراقی به رودا گفته است هر ۵٬۷۰۴ نفر تحت پیگرد قرار خواهند گرفت. به گفته او، پروندههای پیشین بسیاری از این افراد در دادگاههای نیروهای کرد تنظیم شده بود و چون این دادگاهها به رسمیت بینالمللی شناخته نمیشوند، رسیدگی تازهای لازم است. همین مقام گفته متهمانی که توان استخدام وکیل ندارند از سوی دادگاه وکیل تسخیری خواهند داشت و جلسات محاکمه، طبق ماده ۱۵۲ قانون عراق، علنی است.
نگرانیها: شکنجه، کودکان و حق دفاع
گزارش عفو بینالملل که در اکتبر منتشر شد، از الگوهای گسترده شکنجه علیه بازداشتیهای منتقلشده سخن میگوید: کتکزدن شدید، شوک الکتریکی، قرار دادن در وضعیتهای دردناک و خفه کردن، برای گرفتن اعترافات. این سازمان هشدار داده که اگر محاکمهها بدون رعایت استانداردهای دادرسی منصفانه برگزار شوند، امکان صدور حکم اعدام وجود دارد و اشتباه قضایی در چنین پروندهای جبرانناپذیر خواهد بود.
سازمان دیدهبان حقوق بشر نیز هشدار داده که این متهمان ممکن است با احکام ناعادلانه و حتی اعدام روبهرو شوند. نگرانی اصلی این سازمان زمان ناکافی برای آمادهسازی دفاع و دسترسی محدود به مشاوره حقوقی است. عراق در سالهای گذشته نیز بارها با انتقادهای مشابه روبهرو شده است؛ یورونیوز یادآوری میکند که دادگاههای این کشور طی سالها صدها حکم اعدام و حبس ابد برای محکومان تروریسم، از جمله جنگجویان خارجی، صادر کردهاند.
موضوع کودکان نیز با اختلاف آماری همراه است. در فوریه، رویترز به نقل از مقامهای قضایی عراق از «دهها» نوجوان در میان منتقلشدگان خبر داد. عفو بینالملل اما از حضور دستکم ۱۵۷ کودک در میان کسانی یاد میکند که در حال محاکمهاند. هر دو رقم نشان میدهد که پرونده کودکان جدی است، اما شمار دقیق آنان هنوز مشخص نیست.
در مقابل، فرماندهی سنتکام این انتقال را دستاوردی برای امنیت منطقه توصیف کرده است. دریاسالار براد کوپر، فرمانده این فرماندهی، از همکاری عراق قدردانی کرد و گفت که انتقال این افراد برای امنیت منطقه ضروری بوده است. ارزیابی مستقل از اجرای تعهدات دادرسی منصفانه، تا آنجا که این یادداشت بررسی کرده، هنوز منتشر نشده است.
چرا پرونده فراتر از عراق است
حضور ۶۱ ملیت در میان این بازداشتیها یعنی هر محاکمه، یک پرسش دیپلماتیک هم هست. فرانسه در این میان جایگاه ویژهای دارد. یورونیوز شمار ۴۷ شهروند فرانسوی منتقلشده را ذکر کرده است و میگوید امروز شش نفر از آنان به حبس ابد محکوم شدند. پیش از این نیز ده نفر دیگر، بیشترشان به حبس ابد، حکم گرفته بودند. پاریس بازگرداندن بیشتر جنگجویان خود را رد کرده و به همین دلیل آنان ناچارند در خارج از کشور محاکمه شوند.
عراق نیز بارها از کشورهای دیگر خواسته اتباعشان را بازپس بگیرند، اما به گزارش نشریه العربی الجدید، این درخواست بعید به نظر میرسد. نتیجه این است که بار حقوقی و امنیتی پرونده عملاً روی دوش بغداد مانده است، کشوری که هنوز با پیامدهای جنگ با داعش، از جمله گورهای جمعی تازهکشفشده، دستوپنجه نرم میکند.
تحلیل: به نظر میرسد عراق در موقعیتی قرار گرفته که امنیت داخلی و فشار بینالمللی را همزمان حمل میکند. پذیرش این شمار زندانی، کمک بزرگی به نگرانیهای امنیتی آمریکا و متحدانش در منطقه بوده است، اما هزینه آن، یعنی ظرفیت محدود قضایی، زمان کم و خطر احکام سریع، عمدتاً بر دوش خود عراق و متهمان افتاده است.
چه چیزی روشن نیست
بیشترین ابهام به خود محاکمهها برمیگردد. هنوز معلوم نیست چند نفر از ۵٬۷۰۴ نفر به دادگاه میروند، چند نفر آزاد یا به کشور خود تحویل میشوند و چند نفر به اعدام محکوم خواهند شد. روایتها درباره آغاز دادرسی انبوه متفاوت است و روشن نیست یکشنبه پیش رو آغاز مرحلهای تازه است یا ادامه رسیدگیهای جاری.
شمار کودکان، که از «دهها» تا «دستکم ۱۵۷» گزارش شده، هنوز تأیید مستقل ندارد. همچنین معلوم نیست پروندههایی که در دادگاههای نیروهای کرد تنظیم شده، چه ارزشی در دادگاههای عراقی خواهد داشت و آیا ادعاهای شکنجه بررسی مستقل خواهد شد یا نه. سرنوشت متهمانی که کشورهایشان حاضر به بازپسگیری نیستند نیز همچنان بیپاسخ مانده است.
اهمیت این ابهامها در این است که اگر محاکمهها بدون بررسی دقیق اعترافات و بدون دفاع کافی برگزار شوند، هم قربانیان داعش عدالت کامل نمیبینند و هم احکام سنگین ممکن است به خطای قضایی بینجامد. تا زمان انتشار ارزیابی مستقل از روند دادرسی، پاسخ قطعی به این پرسشها ممکن نیست.
منابع
- خبرگزاری Reuters
- خبرگزاری AFP
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرتازهترینها در جهان
تحلیلها و خبرهای تازهی همین دسته را دنبال کنید.
از مهمترین خبرها و تحلیلها عقب نمانید
خلاصه خبرها و تحلیلهای رونما را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.










