هرمز پس از جنگ: بازدارندگی ایران یا اهرم برتری بر خلیج فارس؟
مذاکرهی ایران و عمان بر سر آیندهی تنگهی هرمز آزمون جاهطلبیهای منطقهای تهران است: آیا کنترل جنگی به نظام مجوز دائمی تبدیل میشود یا به سازوکاری بیتبعیض؟

وقتی جنگ تمام شود، چه کسی تصمیم میگیرد کدام کشتی از تنگهی هرمز بگذرد؟ و آنچه ایران در این مذاکره میخواهد، بازدارندگی است یا برتری بر همسایگان؟
کنترل هرمز امروز قویترین برگ تهران است، اما اگر به «حق صدور مجوز» انحصاری تبدیل شود، همسایگان را بیش از پیش به سوی همان حضور نظامی آمریکا میراند که ایران میخواهد از منطقه بیرون برود؛ معیار تعیینکننده بیتبعیض بودن عبور است، نه اینکه چه کسی مدیر تنگه باشد.
عباس عراقچی سهشنبه ۲۶ آبان برای دیدار با بدر البوسعیدی، وزیر خارجهی عمان، به مسقط میرود. دستور کار رسمی این سفر اعلام نشده، اما دو وزیر در تماس تلفنی ۱۴ آبان، به روایت وزارت خارجهی عمان، دربارهی «تفاهمهای عملی، سیاسی و فنی» برای ازسرگیری کشتیرانی بیمانع در هرمز گفتوگو کرده بودند. همین گفتوگوست که قواعد مهمترین آبراه انرژی جهان را پس از جنگ تعیین میکند.
عمر رحمان، پژوهشگر شورای خاورمیانه برای امور جهانی، در یادداشتی که ۲۱ آبان ۱۴۰۵ (۱۲ نوامبر ۲۰۲۶) منتشر شد، همین پرسش را آزمون جاهطلبیهای منطقهای ایران میداند. این اندیشکده در دوحه مستقر است و قطر خود از میانجیهای ایران و آمریکاست؛ این زاویهی دید را باید در خواندن آن در نظر داشت. رونما این پژوهش را با متن تفاهمنامه، بیانیههای رسمی، دادههای تردد و دو تحلیل آمریکایی با گرایش متفاوت سنجیده است.
در یک نگاه
هرمز چطور از برگ فشار جنگ به میز مذاکره رسید؟
پیش از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)، کشتیهای تجاری بیآنکه از ایران اجازه بگیرند از هرمز میگذشتند. طرح تفکیک ترددی که سازمان بینالمللی دریانوردی در ۱۹۶۸ تصویب کرد، به نوشتهی مؤسسهی واشنگتن، دو خط ورودی و خروجی دارد که هر دو در آبهای سرزمینی عمان قرار دارند.
جنگ این نظم را برهم زد. ایران در اسفند تنگه را بست و فقط به کشتیهایی که «دوست» میدانست اجازهی عبور داد، در فروردین مسیری نزدیک به ساحل خود تعیین کرد و در اردیبهشت نهادی برای صدور مجوز عبور ساخت. تفاهمنامهی ۲۷ خرداد که با میانجیگری پاکستان امضا شد، قرار بود این گره را باز کند: عبور رایگان ۶۰ روزه، رفع موانع و مینها ظرف ۳۰ روز و گفتوگوی ایران و عمان برای آیندهی تنگه. اما با ازسرگیری درگیری در تیر، این تفاهم عملاً از کار افتاد و تنگه به دو مسیر رقیب تقسیم شد: مسیر جنوبی مورد حمایت عمان و آمریکا و مسیر شمالی مورد تأیید ایران.
اکنون که جنگ در حالت تعلیق است، پرسش دیگر فقط این نیست که هرمز باز میشود یا نه؛ پرسش این است که با چه قواعدی و زیر نظر چه کسی. برای پاسخ، این پرونده را از شش زاویه باید دید.
ادامه این تحلیل مخصوص عضو ویژه است
تا اینجا پرسش و چکیدهی پرونده را خواندید. شش زاویه، فصلهای بعدی، پرسشها و منابع برای اعضای ویژه باز است.
