ضریب جینی ایران در ۱۴۰۴ اندکی کم شد، اما هنوز بالاتر از ۱۳۹۰ است

ضریب جینی کل کشور در سال ۱۴۰۴ به ۰٫۳۸۴۹ رسید؛ یک سال پیش از آن این شاخص ۰٫۳۸۷۰ بود. بر پایه‌ی گزارش فصل دوم «شاخص‌های کلان اقتصادی و اجتماعی کشور» از مرکز آمار ایران، نابرابری ۰٫۰۰۲۱ واحد کم شده است، اما رقم امسال هنوز حدود ۴ درصد بالاتر از سال ۱۳۹۰ می‌ماند. کاهش در شهرها بسیار اندک بود و در روستاها نابرابری اندکی بیشتر شد.

تغییر امسال چقدر است؟

ضریب جینی عددی بین صفر و یک است و هر چه به صفر نزدیک‌تر باشد، توزیع درآمد متعادل‌تر است. افت ۰٫۰۰۲۱ واحدی در یک سال، یعنی حدود نیم درصد نسبت به مقدار ۱۴۰۳، تغییری محدود است و به‌تنهایی روند تازه‌ای را اثبات نمی‌کند. در دوره‌ی طولانی‌تر، این شاخص از ۰٫۳۷۰۰ در ۱۳۹۰ به ۰٫۳۹۳۸ در ۱۴۰۰ رسید و سپس تا ۰٫۳۸۴۹ در ۱۴۰۴ پایین آمد. یعنی بخشی از افزایش نابرابری دهه‌ی ۹۰ جبران شده، اما سطح ۱۳۹۰ هنوز بازنگشته است.

شهر و روستا؛ دو مسیر متفاوت

ضریب جینی خانوارهای شهری در ۱۴۰۴ به ۰٫۳۶۸۶ رسید و تنها ۰٫۰۰۰۳ واحد از ۰٫۳۶۸۹ سال قبل کمتر شد؛ یعنی عملاً تغییری نکرده است. در روستاها شاخص از ۰٫۳۵۳۲ به ۰٫۳۵۴۳ بالا رفت. نابرابری نسبی روستاها همچنان کمتر از شهرهاست، اما این به معنای رفاه بیشتر خانوارهای روستایی نیست، چون جینی فقط پراکندگی نسبی را می‌سنجد و درباره‌ی سطح درآمد، قدرت خرید یا فقر چیزی نمی‌گوید. گزارش‌ها دلیل افزایش روستایی را توضیح نداده‌اند و از این آمار به‌تنهایی نمی‌توان علت را تعیین کرد.

شاخص‌های هزینه‌ای همان جهت را نشان می‌دهند

نسبت هزینه‌ی ۱۰ درصد پرهزینه‌ترین به ۱۰ درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت از ۱۳٫۲۵ در ۱۴۰۳ به ۱۲٫۸۲ در ۱۴۰۴ رسید. همین نسبت برای ۲۰ درصد بالا و پایین از ۷٫۶۲ به ۷٫۵۱ و برای ۴۰ درصد بالا و پایین از ۴٫۰۶ به ۴٫۰۴ کاهش یافت. سهم دهک دهم از کل هزینه‌ی خانوارها از ۳۰٫۷۹ به ۳۰٫۳۶ درصد کم شد، سهم دهک نهم از ۱۵٫۴۵ به ۱۵٫۸۲ درصد رسید و سهم دهک‌های اول و دوم به ترتیب از ۲٫۳۲ و ۳٫۷۵ درصد به ۲٫۳۷ و ۳٫۷۸ درصد رفت. سهم دهک‌های پنجم و ششم تقریباً ثابت ماند.

چرا کاهش جینی به معنای بهتر شدن معیشت نیست؟

جینی نشان می‌دهد درآمد یا هزینه چگونه میان گروه‌ها پخش شده، نه اینکه درآمد واقعی خانوارها بالا رفته یا پایین آمده. اگر درآمد واقعی همه کم شود، اما افت گروه‌های پردرآمد بیشتر باشد، شاخص نابرابری هم کاهش می‌یابد. به گزارش الجزیره از آخرین داده‌های مرکز آمار، تورم سالانه تا اواخر اوت ۲۰۲۶ (اواخر مرداد ۱۴۰۵) حدود ۸۹ درصد و تورم مواد غذایی بیش از ۱۲۷ درصد بوده است. بنابراین برای قضاوت درباره‌ی رفاه باید کنار جینی، نرخ فقر، درآمد واقعی دهک‌های پایین و سهم هزینه‌های ضروری از سبد خانوار را هم دید؛ این داده‌ها در گزارش یادشده نیامده است.