۲۰۰ روز از جنگ ایران گذشت؛ پایان درگیری هنوز روشن نیست

جنگ ایران و آمریکا روز چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵، برابر با ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، به نقطه‌ای نمادین رسید: ۲۰۰ روز از آغاز حملات ۲۸ فوریه گذشته است، اما هنوز سازوکار روشنی برای پایان درگیری وجود ندارد. آنچه در ابتدا با حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به اهدافی در ایران آغاز شد، در ماه‌های بعد به رویارویی طولانی‌تری تبدیل شد که دامنه آن از آسمان ایران تا تنگه هرمز، بازار انرژی و سیاست داخلی آمریکا کشیده شده است.

محاسبه فاصله زمانی میان ۲۸ فوریه و ۱۶ سپتامبر دقیقاً ۲۰۰ روز را نشان می‌دهد. اهمیت این نقطه فقط در عدد نیست؛ مسئله اصلی این است که پس از بیش از شش ماه، هیچ‌یک از نشانه‌های اصلی یک پایان نزدیک ــ توافق سیاسی پایدار، توقف عملیات نظامی یا بازگشت کامل کشتیرانی در هرمز ــ هنوز تثبیت نشده است.

آنچه می‌دانیم؛ جنگ از مرحله حمله اولیه عبور کرده است

در نخستین روزهای جنگ، تمرکز حملات آمریکا و اسرائیل بر مراکز فرماندهی، زیرساخت‌های دفاع هوایی و تأسیسات نظامی و حساس ایران بود. تهران نیز با موشک‌های بالستیک پاسخ داد و دامنه درگیری به اهدافی در اسرائیل و منطقه گسترش یافت. از آن زمان، جنگ شکل ثابت و یکدستی نداشته و دوره‌های تشدید نظامی، فشار اقتصادی و تلاش‌های دیپلماتیک را پشت سر گذاشته است.

یکی از مهم‌ترین نقاط تغییر، تنگه هرمز بوده است. این گذرگاه پیش از جنگ یکی از شریان‌های اصلی انتقال نفت و گاز جهان بود. داده‌های نقل‌شده در گزارش تازه الجزیره نشان می‌دهد شمار عبور کشتی‌های بزرگ از حدود ۱۲۵ فروند در روز پیش از جنگ به کمتر از ۱۰ فروند در تازه‌ترین برآورد رسیده است. این عدد به‌تنهایی نشان می‌دهد پیامد جنگ دیگر محدود به میدان نظامی نیست و مستقیماً بر تجارت و انرژی اثر گذاشته است.

آنچه هنوز نمی‌دانیم؛ نقطه پایان کجاست؟

بزرگ‌ترین ابهام، تعریف پایان جنگ است. واشنگتن و تهران در ماه‌های گذشته پیام‌های متفاوتی درباره مذاکره و شروط توقف درگیری داده‌اند. هم‌زمان عملیات نظامی و فشار بر کشتیرانی ادامه داشته است. بنابراین حتی اگر تماس‌های دیپلماتیک افزایش یابد، نمی‌توان آن را معادل آتش‌بس یا توافق نهایی دانست.

ابهام دوم به هزینه انسانی و نظامی مربوط است. آمار تلفات از منابع مختلف با دامنه و روش‌های متفاوت منتشر شده و بخشی از خسارت‌های نظامی نیز تحت محدودیت‌های اطلاعاتی طرف‌های درگیر قرار دارد. در نتیجه، هر برآورد جامع از هزینه جنگ باید میان آمار رسمی، ادعاهای طرف‌های جنگ و برآوردهای مستقل تفاوت بگذارد.

چرا ۲۰۰ روزگی جنگ مهم است؟

عبور از ۲۰۰ روز نشان می‌دهد سناریوی یک عملیات کوتاه‌مدت عملاً جای خود را به جنگی فرسایشی داده است. این تغییر برای آمریکا مسئله ذخایر مهمات و هزینه بودجه‌ای را برجسته کرده و برای ایران فشار بر زیرساخت، تجارت خارجی و صادرات انرژی را افزایش داده است. در سطح منطقه نیز امنیت خلیج فارس، یمن و مسیرهای دریایی به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

برآوردهای آمریکایی که پیش‌تر منتشر شده‌اند از هزینه ده‌ها میلیارد دلاری عملیات و مصرف قابل توجه مهمات حکایت دارند. رونما پیش‌تر نیز به‌طور مستقل به برآورد دفتر بودجه کنگره درباره زمان طولانی بازسازی ذخایر برخی موشک‌های رهگیر پرداخته است. این مؤلفه مهم است، زیرا در جنگ فرسایشی فقط توان شلیک یا حمله تعیین‌کننده نیست؛ سرعت جایگزینی مهمات و ظرفیت صنعتی نیز بخشی از معادله می‌شود.

تأثیر جنگ بر ایران

برای ایران، اثر مستقیم جنگ در چند سطح هم‌زمان دیده می‌شود: امنیت داخلی و زیرساختی، محدودیت تجارت دریایی، فشار بر صادرات نفت، هزینه دفاعی و افزایش عدم قطعیت اقتصادی. اختلال در هرمز از یک سو ابزار فشار تهران در برابر آمریکا محسوب می‌شود و از سوی دیگر هزینه‌هایی برای اقتصاد ایران و شرکای تجاری آن ایجاد می‌کند.

این دوگانگی یکی از دشوارترین بخش‌های مسیر بعدی است. ادامه محدودیت در هرمز می‌تواند فشار بر بازار جهانی انرژی را حفظ کند، اما طولانی‌شدن آن همچنین مسیرهای جایگزین صادراتی و تجاری را برای کشورهای منطقه جذاب‌تر می‌کند. فعال‌شدن مسیرهای جایگزین نفتی عربستان و تلاش کشورهای منطقه برای کاهش وابستگی به هرمز از نشانه‌هایی است که می‌تواند در بلندمدت اهمیت اقتصادی این ابزار فشار را تغییر دهد.

مسیر بعدی؛ چه چیزهایی باید دیده شود؟

برای سنجش اینکه جنگ به سمت کاهش تنش می‌رود یا وارد مرحله طولانی‌تری می‌شود، چهار شاخص مهم‌تر از اظهارنظرهای سیاسی روزانه‌اند: میزان واقعی تردد کشتی‌ها در هرمز، شدت و فاصله زمانی حملات مستقیم، وضعیت ذخایر و تأمین مهمات طرف‌های درگیر و پیشرفت قابل اندازه‌گیری در مذاکرات.

تحرک دیپلماتیک چین در روز چهارشنبه نیز به همین دلیل اهمیت دارد. پکن از تهران و واشنگتن خواسته به مسیر گفت‌وگو بازگردند و موضوع هرمز نیز در رایزنی‌های وزیران خارجه چین و ایران مطرح شده است. با این حال، وجود مذاکره یا میانجی‌گری به‌خودی‌خود نشانه توافق نیست؛ معیار واقعی، تغییر قابل مشاهده در عملیات نظامی و کشتیرانی خواهد بود.

پیشینه؛ از ۲۸ فوریه تا امروز

جنگ در ۲۸ فوریه با حملات گسترده علیه ایران آغاز شد و خیلی زود از یک عملیات محدود فراتر رفت. ایران پاسخ موشکی داد، هرمز به مرکز رویارویی دریایی تبدیل شد و فشار بر عرضه انرژی افزایش یافت. در ماه‌های بعد، هم‌زمان با ادامه درگیری، مسیرهای مختلف مذاکره و میانجی‌گری نیز فعال شدند، اما هیچ‌کدام تا امروز به سازوکاری پایدار برای پایان جنگ تبدیل نشده‌اند.

پس از ۲۰۰ روز، مهم‌ترین واقعیت این است که جنگ نه در نقطه آغاز قرار دارد و نه پایان آن قابل زمان‌بندی است. ادامه آن بیش از گذشته به سه متغیر وابسته شده است: ظرفیت نظامی و صنعتی طرف‌ها، هزینه اقتصادی ادامه درگیری و امکان تبدیل تماس‌های دیپلماتیک به توافقی که در میدان نیز اجرا شود. تا زمانی که یکی از این متغیرها تغییر معناداری نکند، عبور از مرز ۲۰۰ روز بیشتر نشانه طولانی‌شدن بحران است تا نزدیک‌شدن آن به پایان.