اتحادیه اروپا مالیات بر سود بادآورده شرکت‌های انرژی را بررسی می‌کند

وزیران دارایی اتحادیه اروپا روز جمعه ۱۸ سپتامبر بررسی امکان وضع مالیات هماهنگ بر سودهای بادآورده شرکت‌های انرژی را در دستور کار قرار دادند؛ بحثی که پس از جهش دوباره قیمت نفت و گاز و افزایش فشار هزینه انرژی بر خانوارها و کسب‌وکارهای اروپایی جدی‌تر شده است. هنوز تصمیمی برای اجرای مالیات در سطح اتحادیه گرفته نشده و اختلاف بر سر صلاحیت بروکسل و دولت‌های ملی پابرجاست.

قیمت نفت در هفته‌های اخیر دوباره بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار گرفته و نسبت به سطح پیش از جنگ ایران حدود ۵۰ درصد بالاتر است. اختلال در مسیرهای عرضه خاورمیانه و بسته‌شدن تنگه هرمز، هزینه انرژی را به یکی از مسائل اصلی اقتصادی اروپا تبدیل کرده است. رونما پیش‌تر مسیرهای جایگزین عربستان و ماندگاری نفت بالای ۱۰۰ دلار را بررسی کرده بود.

شش کشور خواهان اقدام مشترک شده‌اند

آلمان، اسپانیا، پرتغال، ایتالیا، لهستان و اتریش از کمیسیون اروپا خواسته‌اند گزینه‌های عملی برای دریافت سهم بیشتری از سود شرکت‌هایی ارائه کند که از جهش قیمت نفت و گاز منتفع شده‌اند. این کشورها نخست در اواخر اوت خواهان طرح موضوع در نشست وزیران دارایی شدند و اکنون انتظار دارند بحث در نشست بعدی اکوفین در ماه اکتبر نیز ادامه یابد.

استدلال حامیان این طرح این است که شوک انرژی مستقیماً به هزینه سوخت، حمل‌ونقل، تولید و معیشت خانوارها منتقل شده، در حالی که بخشی از شرکت‌های نفت و انرژی از افزایش قیمت‌ها درآمد بیشتری به دست آورده‌اند. از نگاه این دولت‌ها، دریافت مالیات از سودهای استثنایی می‌تواند بخشی از منابع لازم برای حمایت از مصرف‌کنندگان را تأمین کند.

اما مسیر حقوقی و سیاسی ساده نیست. والدیس دومبروفسکیس، کمیسر اقتصادی اتحادیه اروپا، تأکید کرده که مالیات اساساً در صلاحیت دولت‌های عضو قرار دارد و کمیسیون در حال حاضر برنامه‌ای برای ارائه یک مالیات سراسری جدید ندارد. به همین دلیل، نتیجه نشست فعلی بیش از آنکه تصویب یک مالیات باشد، تعیین مسیر مذاکرات بعدی است.

چرا الان مهم است؟

فشار انرژی فقط مسئله قیمت نفت نیست. افزایش هزینه سوخت می‌تواند از مسیر حمل‌ونقل و تولید به تورم مصرف‌کننده منتقل شود و هم‌زمان قدرت خرید خانوارها را کاهش دهد. این وضعیت کار بانک‌های مرکزی را نیز دشوارتر می‌کند؛ زیرا افزایش نرخ بهره می‌تواند تورم را مهار کند، اما در اقتصادی که هم‌زمان از شوک انرژی آسیب می‌بیند، هزینه رشد و مصرف را بالا می‌برد.

در آلمان، قیمت بنزین E10 در روزهای اخیر به رکورد حدود ۲.۳۰ یورو برای هر لیتر رسیده است. در داخل دولت آلمان نیز بر سر نسخه مناسب اختلاف وجود دارد: بخشی از مقام‌ها کاهش موقت مالیات بر ارزش افزوده سوخت را ترجیح می‌دهند، در حالی که وزیر دارایی از ایده مالیات بر سود بادآورده شرکت‌های انرژی حمایت کرده است.

برای دنبال‌کردن تغییرات نفت، انرژی و سایر دارایی‌های اثرگذار بر این بحث می‌توان نقشه بازار رونما را مشاهده کرد.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

آنچه اکنون روشن است این است که شش دولت عضو خواهان بررسی سازوکاری مشترک‌اند و موضوع در سطح وزیران دارایی اتحادیه اروپا مطرح شده است. همچنین روشن است که کمیسیون اروپا هنوز پیشنهاد رسمی برای مالیات سراسری ارائه نکرده و درباره مبنای حقوقی، نرخ مالیات، دامنه شرکت‌های مشمول و نحوه تقسیم درآمد حاصل توافقی وجود ندارد.

هنوز مشخص نیست آیا سایر اعضای اتحادیه به این ائتلاف می‌پیوندند یا ترجیح می‌دهند اقدامات ملی مانند کاهش مالیات سوخت، سقف قیمت یا یارانه مستقیم را ادامه دهند. تجربه بحران انرژی ۲۰۲۲ نیز نشان داده است که طراحی مالیات بر سودهای استثنایی می‌تواند میان کشورها متفاوت باشد و اجرای هماهنگ آن به توافق سیاسی گسترده نیاز دارد.

مسیر بعدی

نقطه بعدی قابل مشاهده، نشست اکوفین در اکتبر و موضع رسمی کمیسیون اروپاست. اگر کمیسیون گزینه حقوقی مشترکی ارائه کند، بحث از مرحله فشار سیاسی وارد مرحله طراحی سازوکار خواهد شد. در غیر این صورت، احتمال دارد دولت‌ها مسیرهای ملی متفاوتی را برای کاهش فشار قیمت سوخت و بازتوزیع بخشی از سود شرکت‌های انرژی دنبال کنند.

برای بازارها، دو متغیر تعیین‌کننده باقی می‌ماند: دوام قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار و مدت اختلال در عرضه خاورمیانه. هر کاهش پایدار در قیمت انرژی می‌تواند فوریت سیاسی مالیات را کم کند؛ در مقابل، تداوم قیمت‌های بالا احتمال فشار بیشتر دولت‌ها برای مداخله مالیاتی را افزایش می‌دهد.