ایران منتظر پاسخ آمریکا به طرح هفت‌روزه هرمز است

تهران می‌گوید پیشنهاد هفت‌روزه خود برای بازگشایی تنگه هرمز و حرکت به سوی توقف درگیری‌ها را از مسیر قطر به واشنگتن منتقل کرده و اکنون منتظر پاسخ رسمی آمریکاست. هم‌زمان، گزارش‌هایی درباره رد این پیشنهاد از سوی دونالد ترامپ منتشر شده، اما تا این لحظه تفاوت مهمی میان گزارش رسانه‌ای از موضع رئیس‌جمهور آمریکا و پاسخ رسمی و علنی دولت ایالات متحده باقی مانده است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت اگر شروط لازم پذیرفته شود، روندی هفت‌روزه می‌تواند به بازگشت عبور عادی کشتی‌ها از تنگه هرمز و آغاز مرحله بعدی مذاکرات منجر شود. این پیشنهاد در شرایطی مطرح شده که هرمز طی ماه‌های جنگ به یکی از اصلی‌ترین نقاط فشار نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

طرح هفت‌روزه دقیقاً چه تغییری ایجاد می‌کند؟

اهمیت پیشنهاد تازه فقط در عدد هفت روز نیست. ایران عملاً تلاش کرده چند پرونده‌ای را که در ماه‌های گذشته جداگانه دنبال می‌شدند در یک توالی زمانی قرار دهد: کاهش فشار نظامی و دریایی آمریکا، بازگشت امکان فروش نفت، آتش‌بس گسترده‌تر در منطقه، بازگشایی مسیر هرمز و سپس ورود به گفت‌وگو درباره مسائل باقی‌مانده.

بر اساس توضیحاتی که از سوی مقام‌های ایرانی ارائه شده، آمریکا در روزهای نخست باید اقداماتی را انجام دهد که تهران آن‌ها را پیش‌شرط کاهش تنش می‌داند. در صورت اجرای این مراحل، بازگشت کشتیرانی عادی می‌تواند پیش از پایان هفته آغاز شود و سپس مذاکرات بر سر یک توافق گسترده‌تر ادامه پیدا کند. این ترتیب نشان می‌دهد تهران بازگشایی هرمز را نه یک امتیاز جداگانه، بلکه بخشی از یک معامله سیاسی و امنیتی بزرگ‌تر می‌بیند.

آنچه روشن است و آنچه هنوز روشن نیست

آنچه اکنون با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که پیشنهاد ایران وجود دارد، از طریق میانجی منتقل شده و مقام‌های ایرانی جزئیات اصلی آن را علنی کرده‌اند. اصل این پیشنهاد علاوه بر گزارش‌های بین‌المللی، در روایت‌های مستقل از نشست‌های نیویورک نیز تأیید شده است. همچنین روشن است که واشنگتن و تهران در روزهای مجمع عمومی از مسیر واسطه‌ها ارتباط داشته‌اند.

اما چند بخش کلیدی هنوز نامشخص است. نخست اینکه آیا دولت آمریکا پاسخ رسمی و نهایی خود را به میانجی‌ها داده است یا نه. دوم اینکه اگر واشنگتن اصل چارچوب را بپذیرد، درباره ترتیب اجرای تعهدات چه اختلاف‌هایی باقی خواهد ماند. سوم اینکه آتش‌بس منطقه‌ای مورد نظر ایران دقیقاً چه جغرافیا و چه بازیگرانی را در بر خواهد گرفت و سازوکار نظارت بر آن چگونه تعریف می‌شود.

پرونده هسته‌ای همچنان گره جداگانه‌ای است

طرح هرمز به معنی حل خودکار اختلاف هسته‌ای نیست. یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران حتی در صورت توافق بر سر بازگشایی تنگه، حاضر نیست از آنچه حقوق هسته‌ای خود می‌خواند، از جمله اصل غنی‌سازی، صرف‌نظر کند. در مقابل، موضوع ذخایر اورانیوم با غنای بالا و نحوه راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای همچنان از محورهای اصلی اختلاف با آمریکاست.

به همین دلیل، موفقیت احتمالی طرح هفت‌روزه بیش از آنکه پایان اختلاف ایران و آمریکا باشد، می‌تواند راهی برای تغییر محیط مذاکرات باشد: ابتدا کاهش خطر برخورد نظامی و بازگرداندن بخشی از جریان تجارت و کشتیرانی، سپس مذاکره درباره موضوعاتی که حل آن‌ها به زمان و سازوکارهای فنی بیشتری نیاز دارد.

چرا پاسخ آمریکا اهمیت فوری دارد؟

تنگه هرمز فقط یک موضوع دوجانبه میان ایران و آمریکا نیست. اختلال در این آبراه بر صادرات انرژی، هزینه حمل‌ونقل، بیمه کشتی‌ها و محاسبات امنیتی کشورهای خلیج فارس اثر گذاشته است. عربستان سعودی، قطر، امارات و دیگر بازیگران منطقه‌ای نیز در هفته‌های اخیر فعال‌تر شده‌اند، زیرا ادامه بحران مستقیماً بر امنیت و اقتصاد آن‌ها فشار وارد می‌کند.

برای ایران نیز مسئله دو لایه دارد. بازگشایی هرمز بدون تغییر در فشارهای دریایی و نفتی آمریکا می‌تواند اهرم اصلی تهران را کاهش دهد؛ در مقابل، ادامه بسته‌ماندن یا ناامن‌ماندن مسیر هزینه اقتصادی و سیاسی جنگ را برای خود ایران و همسایگانش افزایش می‌دهد. به همین علت، ترتیب اقدامات دو طرف احتمالاً به اندازه محتوای نهایی توافق اهمیت خواهد داشت.

مسیر بعدی چیست؟

نشانه تعیین‌کننده بعدی، پاسخ رسمی واشنگتن یا پیامی است که از طریق قطر و دیگر میانجی‌ها به تهران منتقل شود. اگر آمریکا اصل چارچوب را بپذیرد، توجه از مواضع عمومی به جدول زمانی اجرای تعهدات منتقل خواهد شد. اگر پیشنهاد رد شود، پرسش اصلی این خواهد بود که آیا دو طرف نسخه اصلاح‌شده‌ای را بررسی می‌کنند یا بار دیگر مسیر فشار نظامی و اقتصادی غالب می‌شود.

در نتیجه، خبر اصلی امروز نه «توافق» است و نه «شکست مذاکرات». وضعیت دقیق‌تر این است: ایران یک چارچوب مشخص روی میز گذاشته، چند منبع مستقل وجود آن را تأیید کرده‌اند و اکنون پاسخ رسمی آمریکا می‌تواند تعیین کند که بحران هرمز وارد مرحله کاهش تنش می‌شود یا در وضعیت فعلی باقی می‌ماند.