بغداد دنبال راه باریکی برای بازگشت پروازهای ایران است

درخواست تازه بغداد از واشنگتن برای معاف‌کردن بعضی فرودگاه‌های عراق، نخستین نشانه یک راه‌حل است؛ نه نشانه بازگشت عادی پروازها. دولت عراق می‌گوید درمان بیماران، تحصیل دانشجویان و سفرهای زیارتی به یک مسیر هوایی نیاز دارد. این استدلال انسانی واقعی است، اما برای بلندشدن دوباره هواپیماها باید هم‌زمان چند مانع کنار برود: مجوز تحریمی آمریکا، همکاری شرکت‌های خدمات زمینی و مالی، پذیرش ریسک از سوی بیمه‌گران و تصمیم‌های ایمنی درباره آسمان عراق و ایران.

پرسش اصلی این تحلیل روشن است: آیا معافیت مورد درخواست عراق می‌تواند رفت‌وآمد هوایی با ایران را به حالت عادی برگرداند؟ شواهد موجود پاسخ محتاطانه‌تری می‌دهند. بغداد شاید بتواند یک کریدور محدود و قابل‌لغو برای گروهی از مسافران باز کند؛ ولی تا وقتی دامنه تحریم‌های هوانوردی و هشدارهای ایمنی تغییر نکرده، «معافیت» با «عادی‌شدن» فاصله زیادی دارد.

بغداد دقیقاً چه خواسته است؟

دفتر نخست‌وزیر عراق در ۲۶ سپتامبر اعلام کرد دولت این کشور مستقیماً با آمریکا گفت‌وگو می‌کند تا بعضی فرودگاه‌ها از محدودیت پروازهای مرتبط با ایران مستثنا شوند. در متن رسمی، درمان، تحصیل، زیارت و «منافع شهروندان» دلیل این درخواست معرفی شده است. هنوز نام فرودگاه‌ها، شرکت‌های هواپیمایی، مسیرهای مشمول، مدت معافیت و شروط نظارتی احتمالی اعلام نشده‌اند.

این بخش آخر مهم‌تر از خود اعلام درخواست است. آنچه اکنون وجود دارد یک تقاضای دیپلماتیک است، نه مجوز صادرشده. چهار فرودگاه بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه پروازهای ایران را متوقف کرده‌اند و فرودگاه نجف در اطلاعیه خود گفته این توقف بر پایه دستور رسمی و تا اطلاع ثانوی اجرا می‌شود. هیچ سند علنی نشان نمی‌دهد واشنگتن تا این لحظه با استثنا موافقت کرده یا برنامه پروازی مشخصی برای ازسرگیری خدمات تأیید شده باشد.

بنابراین دو گزاره را باید از هم جدا کرد. نخست، بغداد واقعاً در پی معافیت است؛ این یک واقعیت تأییدشده است. دوم، معافیت پروازها را به‌زودی برمی‌گرداند؛ این هنوز یک احتمال است و شواهد کافی برای بیان آن به‌عنوان نتیجه وجود ندارد.

مجوز آمریکا فقط یکی از قفل‌هاست

فشار آمریکا صرفاً متوجه خود هواپیما یا نام یک شرکت هواپیمایی نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر ده‌ها شرکت هواپیمایی ایرانی را هدف قرار داد و هم‌زمان مجوزهای عمومی مهمی را که به پرواز، عبور یا توقف موقت بعضی هواپیماهای غیرآمریکایی با تجهیزات یا فناوری آمریکایی مربوط بود، تعلیق کرد. دامنه اقدام به واسطه‌ها و شرکت‌های خدمات زمینی در چند کشور نیز رسید.

این معماری چندلایه توضیح می‌دهد چرا موافقت سیاسی با بغداد، به‌تنهایی، کافی نیست. یک پرواز تجاری به هندلینگ فرودگاهی، سوخت، پرداخت، قطعه، بیمه، خدمات فروش و پذیرش مسئولیت حقوقی نیاز دارد. اگر فقط یک فرودگاه استثنا شود اما شرکت ارائه‌دهنده خدمات زمینی یا بانک تسویه‌کننده همچنان خود را در معرض تحریم ببیند، پرواز ممکن است روی کاغذ مجاز و در عمل ناممکن بماند.

در عراق نیز ساختار اداره فرودگاه‌ها یکدست نیست. فرودگاه‌های اقلیم کردستان زیر سازوکارهای محلی فعالیت می‌کنند، نجف پیوند مدیریتی متفاوتی دارد و بغداد و بصره به دولت فدرال نزدیک‌ترند. اداره هوانوردی می‌تواند دستور ملی صادر کند، اما بازگشت عملیاتی نیازمند اجرای هماهنگ در فرودگاه، شرکت هواپیمایی و زنجیره خدمات است. این پراکندگی لزوماً مانع قطعی نیست، ولی هزینه هماهنگی و احتمال اجرای ناهمسان را بالا می‌برد.

قفل دیگر، مستقل از تحریم است. آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا تا ۳۰ سپتامبر برای آسمان ایران و عراق هشدارهای جداگانه و فعالِ منطقه درگیری نگه داشته است. این هشدار برای همه شرکت‌ها الزام حقوقی یکسان ندارد، اما بر ارزیابی ریسک، بیمه و تصمیم عملیاتی بسیاری از اپراتورها اثر می‌گذارد. حتی یک معافیت تحریمی گسترده، خطر امنیتی آسمان را از میان نمی‌برد.

استدلال انسانی کجا درست و کجا ناقص است؟

توصیف دولت عراق از آسیب انسانی قابل‌فهم است. مسیر زمینی میان شهرهای دو کشور طولانی است و برای بیمار، دانشجو یا زائر سالمند جایگزین کاملی برای پرواز نیست. پیوندهای خانوادگی و مذهبی نیز تقاضای ثابتی ایجاد می‌کنند که با یک دستور اداری ناپدید نمی‌شود. از این نظر، ادعای بغداد مبنی بر اینکه توقف پروازها به شهروندان عادی هزینه تحمیل می‌کند، درست است.

اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت همه پروازهای تعلیق‌شده ماهیت انسانی دارند یا باید از تحریم کنار گذاشته شوند. «زیارت» یا «تحصیل» یک هدف سفر است؛ معافیت تحریمی معمولاً باید شرکت، هواپیما، فرودگاه، نوع خدمت و سازوکار پرداخت را هم مشخص کند. واشنگتن ممکن است بپرسد چگونه می‌توان اطمینان یافت که یک مجوز محدود برای جابه‌جایی مسافر، به ارائه خدمات به شرکت‌های تحریم‌شده یا انتقال بار ممنوع گسترش پیدا نمی‌کند.

از سوی دیگر، سخت‌گیری مطلق نیز برای آمریکا بدون هزینه نیست. اگر پرواز رسمی بسته بماند، سفر به مسیرهای زمینی یا شبکه‌های واسطه‌ای رانده می‌شود؛ مسیرهایی که لزوماً شفاف‌تر یا قابل‌کنترل‌تر نیستند. همچنین فشار مستقیم بر مسافران عادی می‌تواند موضع دولت عراق را دشوار کند و اعتراض گروه‌های نزدیک به ایران را به موضوعی عمومی‌تر تبدیل کند. همین هزینه‌ها به بغداد امکان مذاکره می‌دهد، هرچند نتیجه را تضمین نمی‌کند.

توان و محدودیت دولت عراق

بغداد سه ابزار دارد. نخست، می‌تواند پرونده را از سطح اعتراض سیاسی به یک درخواست فنی تبدیل کند: فهرست محدود فرودگاه‌ها، شرکت‌ها و گروه‌های مسافر؛ مدت مشخص؛ منع حمل بار حساس؛ و گزارش‌دهی قابل‌ممیزی. هرچه درخواست دقیق‌تر باشد، امکان صدور مجوز محدود بیشتر می‌شود. دوم، دولت فدرال می‌تواند میان فرودگاه‌ها و اداره هوانوردی هماهنگی ایجاد کند. سوم، می‌تواند از اهمیت عراق برای ثبات منطقه‌ای در گفت‌وگو با واشنگتن استفاده کند.

در برابر، سه محدودیت نیز دارد. دولت عراق اختیار صدور مجوز از سوی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا را ندارد. نمی‌تواند شرکت‌های خصوصی یا خارجی را وادار کند ریسک تحریم و بیمه را بپذیرند. و نمی‌تواند با یک تصمیم سیاسی، هشدارهای امنیت پرواز را بی‌اثر کند. این فاصله میان اراده دولت و توان اجرای پرواز، همان نقطه‌ای است که در روایت‌های سیاسی معمولاً گم می‌شود.

قوی‌ترین استدلال علیه این تحلیل آن است که واشنگتن برای جلوگیری از بی‌ثباتی در عراق، معافیتی فراخ و سریع صادر کند و شرکت‌ها نیز به‌دلیل تقاضای بالا فوراً برگردند. چنین تصمیمی ممکن است؛ به‌ویژه اگر آمریکا بخواهد فشار بر تهران را از فشار بر جامعه عراق تفکیک کند. بااین‌حال، تا وقتی متن مجوز، نام ذی‌نفعان و واکنش اپراتورها منتشر نشده، فرضِ «راه‌حل گسترده» بیشتر از فرضِ «کریدور محدود» به شواهدی نیاز دارد که هنوز وجود ندارند.

اثر واقعی برای ایران و عراق

برای ایران، بازشدن حتی یک یا دو مسیر محدود می‌تواند بخشی از فشار بر سفرهای زیارتی، درمانی و خانوادگی را کم کند. همچنین نشان می‌دهد تحریم هوانوردی، برخلاف یک دیوار یکپارچه، امکان استثناهای موردی دارد. اما این نتیجه را نباید به عقب‌نشینی راهبردی آمریکا تعبیر کرد. معافیت انسان‌دوستانه، اگر صادر شود، می‌تواند دقیقاً درون همان سیاست فشار قرار گیرد: اجازه عبور محدود بدون آزادکردن شبکه تجاری هوانوردی.

برای عراق، مسئله فقط رابطه با ایران نیست. بغداد باید میان سه نیاز تعادل برقرار کند: جلوگیری از مجازات شرکت‌ها و فرودگاه‌های عراقی، حفظ رفت‌وآمد شهروندان و جلوگیری از تبدیل‌شدن کشور به میدان تازه تقابل تهران و واشنگتن. یک معافیت باریک این تعادل را موقتاً ممکن می‌کند، اما وابستگی هر پرواز به رضایت بیرونی را نیز آشکارتر خواهد کرد.

اثر اقتصادی هم باید در اندازه واقعی دیده شود. توقف پروازها به فرودگاه‌ها، آژانس‌ها و بخش گردشگری زیارتی زیان می‌زند، ولی داده عمومی کافی برای محاسبه رقم دقیق این زیان در دست نیست. ادعای زیان بزرگ بدون تعداد مسافر، پرواز لغوشده و درآمد از دست‌رفته قابل‌سنجش نیست. فعلاً مهم‌ترین اثر مستند، افزایش زمان و دشواری سفر و اختلال در برنامه مسافران است؛ نه یک برآورد مالی قطعی.

سه مسیر پیش رو

مسیر نخست، معافیت محدود است. آمریکا ممکن است برای یک یا دو فرودگاه و پروازهای مسافری با شروط سخت مجوز موقت بدهد. نشانه قابل‌مشاهده این مسیر، انتشار متن یا جزئیات مجوز، بازگشت شرکت‌های خدمات زمینی و اعلام جدول پرواز مشخص است. این سناریو با زبان کنونی بغداد بیشترین سازگاری را دارد، اما هنوز تأیید نشده است.

مسیر دوم، طولانی‌شدن توقف است. اگر واشنگتن پاسخ ندهد یا شرکت‌های خدمات‌دهنده معافیت را ناکافی بدانند، سفر زمینی و مسیرهای غیرمستقیم سهم بیشتری می‌گیرند. ادامه اطلاعیه‌های «تا اطلاع ثانوی»، نبود برنامه فروش و تمدید هشدارهای ایمنی، علائم این مسیر خواهند بود.

مسیر سوم، توافق گسترده‌تر است. اگر کاهش تنش منطقه‌ای به اولویت مشترک تبدیل شود، امکان دارد مجوز چند فرودگاه و چند اپراتور را پوشش دهد. نشانه آن فقط یک اعلام سیاسی نیست؛ باید بازگشت منظم چند شرکت، امکان تسویه مالی و پذیرش بیمه‌ای دیده شود.

آزمون اصلی این تحلیل روشن است. اگر آمریکا مجوزی علنی و وسیع صادر کند که چند شرکت و چند فرودگاه را پوشش دهد و پروازهای منظم، همراه با خدمات زمینی و بیمه، در زمانی کوتاه از سر گرفته شوند، فرض «راه باریک» نادرست از آب درمی‌آید. تا آن زمان، درخواست بغداد را باید آغاز مذاکره دانست، نه پایان بحران.