ارتش اسرائیل باغ‌های زیتون دیر نظام را ریشه‌کن کرد

بولدوزرهای ارتش اسرائیل این هفته وارد زمین‌های کشاورزی روستای دیر نظام، در شمال‌غرب رام‌الله، شدند و ردیف‌هایی از درختان زیتون فلسطینیان را ریشه‌کن کردند؛ عملیاتی که درست چند هفته پیش از آغاز فصل برداشت انجام شد. برای خانواده‌های این روستا، ماجرا فقط از بین رفتن چند درخت نیست: بخشی از درآمد سالانه، سال‌ها سرمایه‌گذاری کشاورزی و زمینی که نسل‌به‌نسل در اختیار خانواده‌ها بوده، در چند ساعت از بین رفته است.

رویترز روز ۲۳ سپتامبر تصاویر ماشین‌آلات نظامی اسرائیل را در حال ریشه‌کن‌کردن درختان در اطراف دیر نظام ثبت کرد. ساکنان محلی گفته‌اند عملیات از دوشنبه آغاز شده و در روزهای بعد ادامه داشته است. ارتش اسرائیل در زمان انتشار گزارش رویترز هنوز توضیح مشخصی درباره مبنای این عملیات نداده بود و تنها گفته بود درخواست رسانه برای توضیح را بررسی می‌کند.

در دیر نظام چه اتفاقی افتاد؟

دیر نظام روستایی فلسطینی در کرانه باختری اشغالی و در نزدیکی رام‌الله است. کشاورزان محلی به رویترز گفته‌اند ماشین‌آلات اسرائیلی وارد زمین‌های آنها شده و علاوه بر درختان زیتون، درختان دیگری را نیز از میان خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی بیرون کشیده‌اند.

عبدالفتاح تمیمی، یکی از مالکان زمین، گفته درختان متعلق به خانواده او و همسایگانش ریشه‌کن شده‌اند. ناثر تمیمی، کشاورز دیگری از روستا، گفته زمان عملیات برای آنها اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا فصل برداشت زیتون در اکتبر آغاز می‌شود و بخش مهمی از درآمد سالانه خانواده‌ها به همین چند هفته وابسته است.

او به رویترز گفته خانواده‌اش در سال‌های عادی حدود ۱۲۰ بشکه روغن زیتون از این زمین‌ها تولید می‌کرد. حجم دقیق خسارت اقتصادی این عملیات هنوز به‌طور مستقل محاسبه نشده، اما از بین رفتن درختان بالغ به این معناست که حتی در صورت کاشت دوباره، بازگشت زمین به همان سطح تولید می‌تواند سال‌ها زمان ببرد.

چرا زمان عملیات مهم است؟

برداشت زیتون در بسیاری از روستاهای فلسطینی فقط یک فعالیت کشاورزی نیست؛ نقطه اصلی درآمد سالانه خانوارهاست. هزینه نگهداری باغ، برداشت، روغن‌گیری و فروش محصول در طول سال با درآمد همین فصل جبران می‌شود. به همین دلیل، از بین رفتن درختان درست پیش از برداشت می‌تواند خسارتی دوگانه ایجاد کند: هم محصول امسال از دست می‌رود و هم ظرفیت تولید سال‌های بعد.

ناثر تمیمی به رویترز گفته انتخاب این زمان از نظر او تصادفی نیست و هدف آن واردکردن بیشترین خسارت پیش از برداشت بوده است. این ارزیابی، دیدگاه یک کشاورز محلی است و ارتش اسرائیل تا زمان انتشار گزارش دلیل مشخصی برای عملیات دیر نظام اعلام نکرده بود.

ارتش اسرائیل چه گفته است؟

رویترز برای دریافت توضیح رسمی با ارتش اسرائیل تماس گرفت. ارتش گفت درخواست را بررسی می‌کند، اما تا پایان روز چهارشنبه پاسخی درباره عملیات دیر نظام ارائه نکرد.

اسرائیل در موارد مشابه گذشته گفته است گاهی پاکسازی پوشش گیاهی و درختان در برخی نقاط کرانه باختری با ملاحظات امنیتی انجام می‌شود؛ از جمله برای جلوگیری از استفاده از پوشش طبیعی در کمین یا حمله به نیروها. اما چنین استدلالی درباره عملیات مشخص دیر نظام در زمان انتشار این خبر به‌طور رسمی اعلام نشده بود.

گروه‌های حقوق بشری فلسطینی این توجیه کلی را رد می‌کنند و می‌گویند تخریب باغ‌های زیتون مستقیماً معیشت روستاییان را هدف می‌گیرد و مالکیت و حضور آنها بر زمین را تضعیف می‌کند.

دیر نظام یک مورد جداافتاده نیست

آمارهای ماه‌های اخیر نشان می‌دهد آسیب به زمین‌ها و دارایی‌های کشاورزی در کرانه باختری به یک موضوع بزرگ‌تر تبدیل شده است. کمیسیون مقاومت در برابر دیوار و شهرک‌سازی وابسته به تشکیلات خودگردان فلسطین اعلام کرده در ماه اوت، حملات اسرائیلی به زمین‌های کشاورزی ۲۱ هزار و ۵۰۸ درخت را تحت تأثیر قرار داده که ۱۹ هزار و ۳۷۵ مورد آنها درخت زیتون بوده‌اند. این آمار از سوی یک نهاد فلسطینی منتشر شده و باید به همان عنوان خوانده شود.

دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل، OCHA، نیز چند روز پیش از این حادثه هشدار داده بود که فصل برداشت ۲۰۲۶ در فضایی از افزایش خشونت شهرک‌نشینان و آسیب به دارایی‌های کشاورزی آغاز می‌شود. این نهاد ثبت کرده بود که در فصل برداشت ۲۰۲۵، ۱۸۵ حمله شهرک‌نشینان در ۷۰ جامعه فلسطینی گزارش شده و بیش از ۶ هزار درخت و نهال آسیب دیده‌اند.

این دو مجموعه داده یک چیز واحد را اندازه نمی‌گیرند: عملیات دیر نظام توسط ماشین‌آلات ارتش انجام شده، در حالی که آمار OCHA درباره حملات شهرک‌نشینان است. کنار هم گذاشتن آنها اما نشان می‌دهد کشاورزی فلسطینیان در کرانه باختری از چند مسیر هم‌زمان تحت فشار است: محدودیت دسترسی، عملیات نظامی، تخریب زمین و خشونت شهرک‌نشینان.

زیتون در کرانه باختری فقط یک محصول نیست

درخت زیتون در اقتصاد روستایی فلسطین نقش ویژه‌ای دارد. باغ‌ها معمولاً چندنسلی‌اند و یک درخت بالغ می‌تواند دهه‌ها محصول بدهد. از همین رو، ریشه‌کن‌شدن درخت تنها به معنای از دست‌رفتن محصول یک فصل نیست؛ بخشی از سرمایه بلندمدت یک خانواده از بین می‌رود.

همین ویژگی توضیح می‌دهد چرا تصاویر بولدوزرها در باغ‌های زیتون واکنشی فراتر از یک خبر کشاورزی ایجاد می‌کند. برای بسیاری از فلسطینیان، زیتون هم منبع درآمد است، هم نشانه تداوم حضور خانوادگی روی زمین. در مقابل، اسرائیل در مواردی که عملیات زمینی را با دلایل امنیتی توجیه می‌کند، مسئله را از زاویه حفاظت از نیروها و مسیرهای نظامی مطرح می‌کند.

مسئله اصلی هنوز بی‌پاسخ است: چرا این زمین‌ها؟

مهم‌ترین خلأ در خبر فعلی، مبنای مشخص عملیات است. هنوز معلوم نیست ارتش اسرائیل برای دیر نظام دستور نظامی، تصمیم امنیتی مشخص یا مبنای حقوقی دیگری ارائه کرده است یا نه. همچنین وسعت دقیق زمین آسیب‌دیده و تعداد نهایی درختان ریشه‌کن‌شده در این عملیات مشخص نشده است.

این تفاوت مهم است. بدون سند رسمی درباره علت عملیات، نمی‌توان با قطعیت گفت چرا همین زمین‌ها و در این زمان هدف قرار گرفته‌اند. آنچه قابل تأیید است، خود عملیات، مالکیت فلسطینی زمین‌ها بر اساس روایت مالکان و گزارش رویترز، و وقوع آن درست پیش از فصل برداشت است.

آنچه برای خانواده‌های دیر نظام باقی مانده

در کوتاه‌مدت، مسئله برای کشاورزان ساده و سخت است: محصولی که قرار بود چند هفته دیگر برداشت شود از بین رفته و بخشی از درآمد سالانه آنها دیگر وجود ندارد. در بلندمدت، مسئله بازکاشت و بازسازی باغ است؛ کاری که فقط با کاشت چند نهال جبران نمی‌شود و تا رسیدن درختان تازه به محصول اقتصادی زمان می‌برد.

عبدالفتاح تمیمی گفته آنها دوباره خواهند کاشت. این جمله شاید از نظر خبری کوتاه باشد، اما تمام وزن این ماجرا را در خود دارد: عملیات ظرف چند ساعت انجام شده، اما بازگرداندن چیزی که از بین رفته ممکن است سال‌ها طول بکشد.