جنگ ایران و آمریکا؛ نقش اسرائیل در عملیات Epic Fury 2026

مسئله اصلی؛ جنگ بر سر ایران است یا بر سر نظم منطقه؟

روایت رسمی آمریکا و اسرائیل جنگ را با سه پرونده توضیح می‌دهد: برنامه هسته‌ای ایران، توان موشکی و شبکه نیروهای همسو با تهران در منطقه. اما مسئله عمیق‌تر از این سه محور است. جنگ زمانی مستقیم شد که واشنگتن و تل‌آویو به این جمع‌بندی رسیدند که مهار ایران با تحریم، حملات محدود، فشار دیپلماتیک و جنگ نیابتی به سقف اثرگذاری خود رسیده است.

از نگاه اسرائیل، ایران فقط یک کشور رقیب نیست؛ مرکز اتصال چند تهدید است: حزب‌الله در لبنان، گروه‌های عراقی، حوثی‌ها در یمن، حمایت سیاسی و نظامی از محور فلسطین، و توان موشکی که می‌تواند عمق اسرائیل را تهدید کند. بنابراین برای تل‌آویو، ضربه به ایران به معنای ضربه به معماری پیرامونی تهدید است.

از نگاه آمریکا، ایران هم تهدید امنیتی است و هم متغیر انرژی. واشنگتن ایران را در چارچوب حفاظت از نیروهای خود، امنیت خلیج فارس، اعتبار بازدارندگی، امنیت اسرائیل و جریان جهانی نفت می‌بیند. به همین دلیل، حتی اگر اسرائیل نقش شتاب‌دهنده داشته باشد، آمریکا صرفاً بازیگری کشیده‌شده به جنگ نبود؛ تصمیم آن ریشه در منافع و محاسبات مستقل خود داشت.

حکم رونما

منطق جنگ؛ از بریدن سر تا جنگ فرسایشی

مرحله نخست جنگ با منطق «فلج‌سازی سریع» طراحی شد: ضربه به فرماندهی، پدافند هوایی، مراکز موشکی، نیروی دریایی، شبکه اطلاعاتی و زیرساخت‌های ارتباطی. هدف این الگو روشن است: دشمن پیش از بازسازی تصمیم‌گیری، وارد شوک سیاسی و عملیاتی شود.

اما مشکل راهبردهای فلج‌سازی این است که همیشه با ساختارهای واقعی قدرت هم‌خوان نیستند. ایران یک دولت متمرکز ساده نیست که با حذف یک نقطه فرماندهی از کار بیفتد. ساختار قدرت در ایران شبکه‌ای از نهادهای نظامی، امنیتی، سیاسی، اقتصادی و منطقه‌ای است. همین شبکه‌ای بودن، در شرایط عادی می‌تواند ناکارآمدی بسازد؛ اما در لحظه ضربه خارجی، می‌تواند مانع فروپاشی سریع شود.

به همین دلیل، جنگ از مرحله «چه کسی بیشتر می‌زند؟» به مرحله «چه کسی بیشتر تحمل می‌کند؟» رسید. آمریکا و اسرائیل توان ضربه‌زدن دارند، اما هر موج حمله می‌تواند هزینه انرژی، هزینه سیاسی و خطر منطقه‌ای را بالا ببرد. ایران نیز توان هزینه‌سازی دارد، اما هر روز جنگ فشار بیشتری بر اقتصاد، زیرساخت، جامعه و مشروعیت داخلی وارد می‌کند.

تنگه هرمز؛ جایی که جغرافیا به سلاح تبدیل می‌شود

اگر آسمان میدان برتری آمریکا و اسرائیل باشد، تنگه هرمز میدان فشار ایران است. ایران ممکن است در برابر نیروی هوایی آمریکا دست بالا نداشته باشد، اما می‌تواند با تهدید کشتیرانی، قواعد عبور، بیمه، مین، پهپاد، موشک، توقیف و ریسک امنیتی، هزینه عبور از یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های جهان را تغییر دهد.

اهمیت هرمز فقط در عبور نفت نیست؛ در ذهن بازار است. وقتی شرکت‌های بیمه، مالکان کشتی، دولت‌های واردکننده انرژی و بازارهای مالی باور کنند عبور از هرمز تضمین‌شده نیست، حتی بدون بسته‌شدن کامل مسیر، قیمت ریسک بالا می‌رود. این همان نقطه‌ای است که ایران بدون نیاز به پیروزی نظامی کلاسیک، جنگ را به اقتصاد جهانی منتقل می‌کند.

اما هرمز یک سلاح دوطرفه است. اختلال در این مسیر به ایران، کشورهای عربی، واردکنندگان آسیایی و حتی متحدان بالقوه تهران آسیب می‌زند. هرچه ایران بیشتر از هرمز استفاده کند، فشار جهانی برای مهار یا دورزدن آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل، هرمز برای ایران هم اهرم است و هم تله.

مقایسه تاریخی؛ چرا عراق ۲۰۰۳ پاسخ کافی نیست؟

وسوسه مقایسه این جنگ با عراق ۲۰۰۳ طبیعی است. در هر دو مورد، آمریکا با زبان تهدید امنیتی و توان نظامی وارد میدان شد. اما تفاوت ایران با عراق مهم است. ایران کشوری بزرگ‌تر، کوهستانی‌تر، دارای عمق راهبردی بیشتر، شبکه‌های منطقه‌ای فعال‌تر و توان نامتقارن پیچیده‌تر است.

عراقِ ۲۰۰۳ با حمله زمینی و سقوط سریع ساختار سیاسی روبه‌رو شد، اما آمریکا پس از پیروزی نظامی درگیر شورش، فرقه‌گرایی و بحران دولت‌سازی شد. در ایران، حمله زمینی گسترده در مرکز راهبرد اعلامی دیده نمی‌شود؛ اما توان ایران برای انتقال جنگ به هرمز، پایگاه‌های منطقه‌ای و نیروهای همسو بسیار بیشتر است.

مقایسه دیگر، جنگ‌های اسرائیل با حزب‌الله است. در آن جنگ‌ها نیز برتری آتش اسرائیل همیشه به حذف کامل ظرفیت طرف مقابل منجر نشد. درس مشترک این است: در خاورمیانه، انهدام بخشی از توان نظامی الزاماً به حذف شبکه سیاسی، ایدئولوژیک و اجتماعی طرف مقابل نمی‌انجامد.