خروج ایران از NPT؛ تهدید برای چانه‌زنی است یا تصمیمی در راه؟

خلاصه: گزارش‌ها از ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶) می‌گوید خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) فعلاً در اولویت تهران نیست، در حالی که طرح مجلس روی میز مانده و مقام‌های ایرانی آن را مشروط به رفتار آمریکا می‌کنند. این تحلیل می‌پرسد: NPT برای تهران بیشتر اهرم است یا مقصد؟ و چه نشانه‌هایی مسیر را عوض می‌کند؟

در یک نگاه

• ایران ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای تا ۶۰ درصد دارد؛ رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، این رقم را در گفت‌وگو با AP (۲۸ آوریل ۲۰۲۶) اعلام کرد. آژانس از زمان جنگ ژوئن ۲۰۲۵ از اصفهان بازدید نکرده است. (AP/Korea Herald)
• به گفته گروسی، حدود ۲۰۰ کیلوگرم از آن احتمالاً در تونل‌های اصفهان است؛ واشینگتن و تل‌آویو رقم «حدود ۴۰۰ کیلوگرم» را درباره اورانیوم پنهان‌شده مطرح می‌کنند. (AP؛ الجزیره، ۱۶ اکتبر)
• معاون رئیس‌جمهور آمریکا خواستار «کاهش معنادار» ظرفیت غنی‌سازی شده، نه الزاماً صفر شدن آن. (الجزیره، ۷ اکتبر)
• به نقل از IANS (۲۰ سپتامبر)، محسن رضایی گفته تصمیم درباره خروج از NPT گرفته نشده و به رفتار آمریکا بستگی دارد.
• فایننشال‌تایمز، به روایت پوشش‌های ثانویه، نوشته خروج فعلاً اولویت نیست و مقامی گفته سیاست «هنوز تغییر نکرده». متن اصلی FT برای رونما در دسترس نبود.

تز مرکزی

این تز دو نتیجه عملی دارد. نخست اینکه هر خبر درباره «طرح خروج» را باید با پرسش «چه کسی، با چه اختیاری و برای مخاطب کدام طرف؟» خواند. دوم اینکه شاخص اصلی، لحن مجلس نیست؛ مسیر مذاکره غیرمستقیم و رفتار نظامی آمریکاست.

NPT چیست و خروج از آن چه معنایی دارد؟

ایران پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را در ۱۹۷۰ تصویب کرد. بر پایه توضیح رویترز، این پیمان حق استفاده غیرنظامی از انرژی هسته‌ای را در برابر کنار گذاشتن سلاح هسته‌ای و همکاری با آژانس می‌دهد. اسرائیل هرگز به آن نپیوسته و به‌طور گسترده دارنده سلاح هسته‌ای دانسته می‌شود، هرچند آن را نه تأیید می‌کند و نه رد.

متن خود پیمان (ماده ۱۰) خروج را به اعلام قبلی سه‌ماهه به سایر اعضا و شورای امنیت سازمان ملل گره می‌زند؛ این را بر اساس متن پیمان می‌گوییم و رونما در این اجرا متن را دوباره از منبع اولیه نخوانده است. نکته مهم این است که خروج حقوقی با تصمیم سیاسی فرق دارد: مجلس می‌تواند طرح تصویب کند، اما اعلام رسمی، طبق گفته سخنگوی وزارت خارجه در ژوئن ۲۰۲۵، به دولت و «تصمیم مناسب» آن می‌رسد. اسماعیل بقایی همان زمان گفته بود دولت باید مصوبات مجلس را اجرا کند، اما طرح «فقط در حال تهیه» است.

پیشینه جهانی هم محدود است. کره شمالی در ۲۰۰۳ خروج اعلام کرد و بعدتر آزمایش هسته‌ای انجام داد؛ این مثال هشداری است که بسیاری از مخالفان خروج تکرار می‌کنند، اما ایران و کره شمالی از نظر اقتصاد، ساختار و متحدان یکسان نیستند و هر مقایسه‌ای باید با احتیاط خوانده شود.

خط زمانی

1. ۱۶ ژوئن ۲۰۲۵ (۲۶ خرداد ۱۴۰۴): سخنگوی وزارت خارجه گفت نمایندگان در حال تهیه طرحی هستند که می‌تواند ایران را به سوی خروج از NPT ببرد. (رویترز/Arab News)
2. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴): آغاز حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران، طبق روایت الجزیره.
3. ۸ آوریل ۲۰۲۶ (۱۹ فروردین ۱۴۰۵): آتش‌بس با میانجی‌گری پاکستان برقرار شد و ظرف چند روز فروپاشید؛ آمریکا سپس بنادر جنوبی ایران را محاصره کرد. (الجزیره، ۱۹ اکتبر)
4. ۲۸–۳۰ آوریل ۲۰۲۶ (۸–۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵): گروسی گفت آژانس نمی‌تواند وجود و پلمب مواد در اصفهان را تأیید کند. (AP)
5. ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵): تفاهم‌نامه‌ای برای پایان جنگ امضا شد؛ الجزیره از «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» و امضای الکترونیکی ترامپ و پزشکیان می‌گوید و IANS تاریخ را ۱۸ ژوئن می‌داند؛ در منبع دیگر ۱۷ ژوئن آمده است. اختلاف تاریخ در منابع باقی است.
6. ۱۷ اوت ۲۰۲۶ (۲۶ مرداد ۱۴۰۵): پایان مهلت ۶۰‌روزه مذاکره، طبق IANS؛ الجزیره می‌گوید تفاهم حدود یک ماه دوام آورد و ایران در ژوئیه اعلام کرد دیگر به بخش‌هایی از آن پایبند نیست.
7. ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۹ شهریور ۱۴۰۵): رضایی گفت تصمیم خروج گرفته نشده است. (IANS)
8. ۴ و ۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۲ و ۱۶ مهر): گزارش‌های پیشین رونما: سلیمی: خروج از NPT روی میز مجلس است و محمد اسلامی: غنی‌سازی را کنار نمی‌گذاریم.
9. ۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۵ مهر): ونس خواستار «کاهش معنادار» غنی‌سازی شد؛ روبیو گفت ایران «نباید سلاح هسته‌ای داشته باشد». (الجزیره)
10. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ مهر): ترامپ استفاده از سلاح هسته‌ای را رد کرد اما حمله دوباره به سایت‌ها، از جمله «کوه کلنگ» نطنز، را منتفی ندانست. (الجزیره)
11. ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۷ مهر): گزارش FT درباره اولویت‌نبودن خروج از NPT، به نقل از پوشش‌های ثانویه؛ همان روز وزیر خارجه روسیه در تهران بود و مذاکره‌ای در جریان میانجی‌هاست.
12. ۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۲ آبان): انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ تحلیلگران، به نقل از الجزیره، پس از آن مرحله تازه‌ای از جنگ را محتمل می‌دانند.

چارچوب عوامل: چرا تهران صبر می‌کند؟

نکته اینجاست که خود مقام‌های ایرانی رابطه علت و معلول را مشروط می‌کنند. به روایت IANS، رضایی تصمیم را به رفتار واشینگتن گره زده و گفته «نمی‌دانیم در آینده چه می‌شود»؛ او در همان گفت‌وگو پایبندی به فتوای منع سلاح هسته‌ای را تکرار کرده است. این جمله هم تهدید است و هم تعویق. IANS در همان گزارش رهبر پیشین ایران را «مرحوم» توصیف کرده است؛ رونما این توصیف را مستقل راستی‌آزمایی نکرده.

شروط اعلام‌شده ایران برای پایان جنگ نیز بخشی از همین معادله است: توقف نبرد در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و رفع محاصره دریایی. طبق الجزیره، پیشنهاد ایران در مجمع عمومی بازگشایی هرمز پس از هفت روز و سپس گفت‌وگوی هسته‌ای را هم شامل می‌شد و ترامپ آن را رد کرد. یعنی NPT در این طرح موضوع «بعد از» است؛ ایران ترتیب گام‌ها را می‌خواهد و همین ترتیب یکی از اصلی‌ترین اختلاف‌هاست. سایمون مابون، تحلیلگر نقل‌شده در الجزیره، می‌گوید برای تهران تحریم، دارایی‌های بلوکه‌شده، محاصره و جنگ منطقه‌ای مهم‌تر از خود غنی‌سازی است.

اورانیوم: چه چیزی تأیید شده و چه چیزی نه؟

پرسش NPT را نمی‌شود از موجودی مواد جدا کرد. گروسی در گفت‌وگو با AP اعلام کرد ایران ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد دارد و آژانس بهترین برآوردش این است که بخش عمده در مجموعه اصفهان است. او تأکید کرد بازرسان از جنگ ژوئن ۲۰۲۵ به آنجا نرفته‌اند و پلمب‌ها قابل تأیید نیست. او همچنین گفت از نظر نظری این مقدار می‌تواند تا ۱۰ بمب بدهد؛ این برآورد آژانس درباره امکان فنی است، نه ادعای ساخت سلاح. غنای ۶۰ درصد با سطح حدود ۹۰ درصدی مناسب سلاح فاصله دارد، اما به گفته گروسی «یک گام فنی کوتاه» است.

اختلاف ۴۴۰٫۹ و «حدود ۴۰۰» الزاماً تناقض نیست؛ ممکن است یکی کل ذخیره و دیگری برآوردی گرد یا بخش پنهان‌شده باشد. منبع اولیه ادعای ۴۰۰ کیلوگرمی در دسترس نشد، پس آن را ادعا می‌نویسیم. نکته مهم دیگر: وقتی آژانس نمی‌تواند ببیند، خروج از NPT یا ماندن در آن بیش از هر چیز بر «اعتماد و راستی‌آزمایی» اثر می‌گذارد، نه بر خود مواد.

گروسی گزینه‌هایی هم گفته است: خارج کردن مواد از ایران یا رقیق‌سازی آن. به گفته او، آژانس با روسیه و دیگران درباره انتقال مواد گفت‌وگو کرده، اما این کار به توافق سیاسی یا عملیات بزرگ نظامی آمریکا نیاز دارد. به نقل از AP، ترامپ هم گفته پوتین پیشنهاد کمک را تجدید کرده است. این یعنی اگر قرار باشد مسیر معامله باز شود، مسئله مواد پیش از خود NPT روی میز می‌آید.

دو روایت رقیب

روایت ایرانی: ایران خود را قربانی حمله می‌داند و می‌گوید مذاکره بارها با حمله دنبال شده؛ به نقل از الجزیره، پزشکیان گفته مذاکره «بی‌فایده» است و آمریکا سه بار پس از مذاکره حمله کرده. در این روایت، NPT ابزار فشار متقابل است، نه هدف.

روایت آمریکایی-اسرائیلی: مقام‌های آمریکایی می‌گویند ایران نباید سلاح هسته‌ای داشته باشد و ادعا می‌کنند حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم پنهان است؛ روبیو، طبق الجزیره، ایران را «در سقوط کامل» اقتصادی و ناتوان از کنترل هرمز توصیف کرده است. این‌ها ادعاهای سیاسی‌اند و رونما آن‌ها را مستقل تأیید نکرده است. از طرف دیگر، الجزیره یادآوری می‌کند ارزیابی مه ۲۰۲۵ آژانس نشانه معتبری از برنامه ساختارمند سلاح‌سازی نیافته بود.

تفاوت دو روایت در یک نقطه است: اولی خروج را واکنش به حمله می‌بیند و دومی آن را نشانه قصد. هیچ‌کدام با شواهد قابل راستی‌آزمایی در این اجرا ثابت نشد.

برنده‌ها و بازنده‌ها

گزینه‌های پیش‌رو

ضدتحلیل

ممکن است تز بالا بیش از حد به عقلانیت محاسبه‌گر تکیه کرده باشد. گزارش FT یک روایت است و ممکن است فقط بر مقام‌های بدون نام تکیه کند؛ اگر طرح خروج در مجلس شتاب بگیرد، «اهرم معلق» به «مسیر بی‌بازگشت» بدل می‌شود. فشار جنگ، حمله تازه یا ترور شخصیت‌های کلیدی می‌تواند حساب را عوض کند. همچنین مواضع مقام‌های ایرانی ممکن است عمداً مبهم باشند و هر جمله‌ای هم سیگنال به آمریکا باشد و هم پیام به افکار داخلی.

استدلال مخالف دیگر این است که «اهرم» بودن شرط می‌خواهد: تهدیدی که بارها تکرار شود و اجرا نشود، اعتبارش را از دست می‌دهد. از ژوئن ۲۰۲۵ تا امروز بیش از یک سال گذشته و طرح هنوز اجرایی نشده؛ اگر طرف مقابل این را نشانه ضعف بخواند، ایران یا باید هزینه تهدید را بالا ببرد یا آن را کنار بگذارد.

تز اصلاح‌شده: NPT تا زمانی اهرم است که تهران باور کند راه دیپلماسی بسته نشده؛ با نزدیک شدن به حمله تازه یا رد قطعی هر معامله، احتمال خروج از اهرم به گزینه واقعی تبدیل می‌شود.

جمع‌بندی

خلاصه کوتاه: تهران خروج از NPT را بسته نکرده، اما بازش هم نکرده است. تا زمانی که مذاکره با میانجی‌ها زنده است و حمله بزرگ تازه‌ای رخ نداده، «معلق ماندن» ارزان‌ترین راه برای حفظ اهرم است.

بازارزیابی تز: شواهد موجود با تز «اهرم معلق» سازگار است، اما قطعی‌اش نمی‌کند؛ هیچ مقام رسمی ایرانی خروج را رد قطعی نکرده است. محدودیت‌های تحلیل: متن اصلی گزارش FT را ندیدیم؛ ارقام اورانیوم را میدانی نمی‌توان تأیید کرد؛ تاریخ تفاهم‌نامه ژوئن در منابع متفاوت است؛ منبع اولیه ادعای ۴۰۰ کیلوگرمی پیدا نشد؛ و بخشی از استدلال‌ها استنباط رونماست و در متن نشانه‌گذاری شده است.

سوالات متداول