دلارزدایی BRICS تا کجا پیش رفته است؟ فاصله خواسته تهران و مسکو با تصمیم دهلی‌نو چفدر است؟

ایران و روسیه خواستار کاهش وابستگی به دلار شدند؛ BRICS روی ارزهای محلی پیش می‌رود

مسعود پزشکیان از اعضای BRICS خواسته است سهم ارزهای ملی را در تجارت میان خود افزایش دهند و ولادیمیر پوتین نیز فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی غرب را هدف گرفته است. اما تصمیم جمعی BRICS از ادبیات تهران و مسکو محتاطانه‌تر است: فعلاً نه خبری از ارز مشترک است و نه برنامه‌ای برای حذف دلار؛ اعضا روی پرداخت مستقیم‌تر و استفاده بیشتر از پول‌های ملی کار می‌کنند.

این تفاوت، اصل ماجرای اقتصادی اجلاس امسال در دهلی‌نو است. ایران و روسیه هر دو دلایل مشخصی برای استقبال از شبکه‌های مالی مستقل از غرب دارند. هر دو کشور زیر تحریم‌های گسترده آمریکا قرار گرفته‌اند و محدودیت در دسترسی به شبکه مالی بین‌المللی، تجارت خارجی آنها را پرهزینه‌تر کرده است. اما BRICS فقط تهران و مسکو نیست و همه اعضای آن نگاه یکسانی به دلار یا رابطه اقتصادی با آمریکا ندارند.

ایران از BRICS چه می‌خواهد؟

پزشکیان در مجمع تجاری BRICS خواستار افزایش استفاده از ارزهای ملی در تجارت میان اعضا شد. او در کنار این پیشنهاد از ایجاد سازوکارهایی برای مدیریت ریسک ارزی و تسویه متقابل سخن گفت؛ مسائلی که در صورت افزایش تجارت با پول‌های ملی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

رئیس‌جمهوری ایران همچنین پیشنهاد کرد یک شرکت بیمه اتکایی مشترک BRICS با سرمایه اولیه ۱۰ میلیارد دلار تشکیل شود تا بخشی از ریسک پروژه‌های بزرگ زیرساختی و انرژی را پوشش دهد. این پیشنهاد هنوز به تصمیم BRICS تبدیل نشده و در این مرحله باید آن را ابتکار ایران دانست، نه برنامه‌ای که همه اعضا اجرای آن را پذیرفته‌اند.

برای تهران، این بحث فراتر از رقابت نظری دلار با ارزهای دیگر است. تحریم‌های آمریکا دسترسی ایران به بخش‌هایی از نظام بانکی و مالی بین‌المللی را محدود کرده است. هر سازوکاری که امکان تسویه بخشی از تجارت خارجی ایران را بدون عبور از کانال‌های دلاری فراهم کند، از این جهت برای تهران اهمیت عملی دارد.

روسیه دنبال چه چیزی است؟

روسیه نیز با انگیزه‌ای مشابه، اما از مسیر خودش، این بحث را دنبال می‌کند. پوتین در مجمع تجاری BRICS از تحریم‌ها و آنچه استفاده سیاسی از ابزارهای اقتصادی می‌خواند انتقاد کرد و خواستار تبدیل همکاری‌های BRICS به پروژه‌های عملی‌تر در حوزه سرمایه‌گذاری، فناوری و پرداخت شد.

مسکو از زمان گسترش تحریم‌های غرب، استفاده بیشتر از روبل و ارزهای شرکای تجاری و توسعه مسیرهای پرداخت خارج از شبکه‌های غربی را دنبال کرده است. به همین دلیل مواضع روسیه و ایران در یک نقطه به هم می‌رسند: هر دو می‌خواهند وابستگی تجارت خارجی‌شان به زیرساخت‌هایی که می‌تواند تحت تأثیر تحریم‌های آمریکا قرار گیرد کمتر شود.

با این حال، تبدیل موضع تهران و مسکو به موضع کل BRICS اشتباه است. هند، برزیل، آفریقای جنوبی، امارات و دیگر اعضا روابط اقتصادی متفاوتی با آمریکا دارند و لزوماً خواهان تبدیل BRICS به یک جبهه ضد دلار نیستند.

BRICS درباره ارزهای محلی چه تصمیمی گرفته است؟

بیانیه دهلی‌نو نشان می‌دهد اعضا بر بخش عملی‌تر ماجرا توافق دارند. BRICS می‌خواهد پرداخت‌های فرامرزی میان اعضا سریع‌تر، ارزان‌تر و امن‌تر شود و کار روی امکان اتصال سامانه‌های پرداخت و پیام‌رسانی مالی کشورهای عضو ادامه پیدا کند.

استفاده از ارزهای محلی برای تسویه تجارت و سرمایه‌گذاری نیز بخشی از همین مسیر است. به زبان ساده، هدف این است که برای انجام هر معامله میان دو عضو BRICS الزاماً نیازی به تبدیل پول دو کشور به دلار و سپس تبدیل دوباره آن نباشد.

این مسیر تازه هم نیست. بحث استفاده از ارزهای محلی و اتصال زیرساخت‌های پرداخت چند سال است در BRICS جریان دارد. چیزی که در دهلی‌نو دیده می‌شود ادامه و گسترش همین برنامه است، نه اعلام یک نظام پولی تازه.

«دلارزدایی» با حذف دلار یکی نیست

اینجا یک مرز مهم وجود دارد. افزایش استفاده از روپیه، یوان، روبل یا دیگر ارزهای ملی در تجارت دوجانبه به معنای کناررفتن دلار از اقتصاد جهانی نیست.

مقام‌های هند هم این تفاوت را صریح بیان کرده‌اند. سوداکار داللا، دبیر روابط اقتصادی وزارت خارجه هند، پس از نشست گفت در حال حاضر پیشنهادی برای ایجاد ارز مشترک BRICS وجود ندارد. از نگاه دهلی‌نو، تسویه با ارزهای محلی راهی عملی برای کاهش هزینه معاملات دوجانبه است و قرار نیست جای کل نظام پرداخت جهانی را بگیرد.

این موضع نشان می‌دهد چرا استفاده از عبارت‌هایی مانند «ارز جدید BRICS» یا «تصمیم BRICS برای حذف دلار» درباره اجلاس دهلی‌نو دقیق نیست. چنین تصمیمی گرفته نشده است.

دلار هنوز چه جایگاهی در اقتصاد جهانی دارد؟

تازه‌ترین داده‌های صندوق بین‌المللی پول نیز فاصله میان بحث سیاسی دلارزدایی و موقعیت واقعی دلار را نشان می‌دهد. طبق آمار COFER، سهم دلار از ذخایر رسمی ارزی جهان در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ به ۵۷.۱۳ درصد رسید. این رقم در سه‌ماهه پایانی ۲۰۲۵ برابر ۵۶.۴۲ درصد بود.

البته افزایش سهم دلار در یک فصل الزاماً به معنای خرید بیشتر دلار توسط بانک‌های مرکزی نیست. IMF می‌گوید تغییر نرخ ارز حدود نیمی از افزایش سهم دلار در این دوره را توضیح می‌دهد. با این همه، داده‌ها یک واقعیت روشن را نشان می‌دهند: هنوز ارز دیگری به موقعیتی نزدیک به دلار در ذخایر رسمی جهانی نرسیده است.

یورو با سهم حدود ۲۰ درصد در رتبه دوم قرار دارد و سهم رنمینبی چین در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ کمتر از ۲ درصد بوده است. بنابراین حتی اگر استفاده از ارزهای ملی در تجارت BRICS بیشتر شود، فاصله زیادی میان این روند و جایگزینی دلار در نظام پولی جهانی وجود دارد.

چرا BRICS سراغ اتصال سامانه‌های پرداخت رفته است؟

دلیلش فقط سیاست نیست. کشورهای عضو سامانه‌های پرداخت داخلی بزرگی ساخته‌اند که بعضی از آنها در بازار خود بسیار موفق بوده‌اند. هند UPI و برزیل Pix را دارد و اکنون بحث بر سر این است که چنین شبکه‌هایی چگونه می‌توانند برای پرداخت‌های برون‌مرزی نیز با یکدیگر ارتباط بیشتری پیدا کنند.

اما این کار ساده نیست. کنترل سرمایه در برخی کشورها، تفاوت مقررات بانکی، امکان تبدیل ارزها و نامتوازن‌بودن تجارت میان اعضا از موانع اصلی است. اگر کشوری دائماً از شریک خود بیشتر وارد کند، در نهایت باید راهی برای استفاده یا تبدیل ارزی که در نتیجه این تجارت انباشته می‌شود پیدا کند.

به همین دلیل موفقیت پروژه پرداخت BRICS را نمی‌توان فقط با تعداد بیانیه‌ها سنجید. میزان تراکنش واقعی، هزینه انتقال پول، تعداد شبکه‌های متصل و سهم ارزهای محلی از تجارت اعضا معیارهای دقیق‌تری خواهند بود.

این روند برای ایران چه معنایی دارد؟

ایران یکی از اعضایی است که می‌تواند مستقیماً از ایجاد مسیرهای پرداخت بیشتر سود ببرد. محدودیت‌های بانکی و تحریم‌های آمریکا باعث شده تسویه تجارت خارجی برای شرکت‌ها و بانک‌های ایرانی دشوارتر و پرهزینه‌تر باشد. امکان استفاده بیشتر از ریال و ارز شرکای تجاری می‌تواند در بعضی معاملات بخشی از این مشکل را کاهش دهد.

اما عضویت در BRICS یا اتصال یک سامانه پرداخت، تحریم را از بین نمی‌برد. بانک‌های کشورهای عضو همچنان ریسک تحریم‌های ثانویه، قوانین داخلی، نقدشوندگی ارزها و منافع تجاری خود را محاسبه می‌کنند. به همین دلیل نباید از تصمیم دهلی‌نو نتیجه گرفت که مشکل دسترسی مالی ایران حل شده است.

برای تهران، آزمون واقعی بعداً فرا می‌رسد: چه مقدار از تجارت ایران با اعضای BRICS واقعاً با ارزهای ملی تسویه خواهد شد؟ چند بانک وارد این سازوکار می‌شوند؟ آیا تأمین مالی پروژه‌ها از طریق بانک توسعه جدید افزایش پیدا می‌کند؟ و پیشنهاد ایران برای بیمه اتکایی مشترک آیا حمایت دیگر اعضا را به دست می‌آورد یا در حد پیشنهاد باقی می‌ماند؟

فاصله‌ای که هنوز باقی است

اجلاس دهلی‌نو نشان داد BRICS بر سر کاهش هزینه پرداخت‌های فرامرزی و استفاده بیشتر از ارزهای محلی زمینه مشترک دارد. اما این اجماع را نباید با توافق برای کنارگذاشتن دلار یکی گرفت.

ایران و روسیه به دلایل ناشی از تحریم‌ها برای حرکت سریع‌تر انگیزه بیشتری دارند. برخی دیگر از اعضا ترجیح می‌دهند شبکه‌های مالی بیشتری در اختیار داشته باشند، بدون اینکه رابطه خود با نظام مالی دلاری را کنار بگذارند. همین تفاوت منافع توضیح می‌دهد چرا سند نهایی درباره پرداخت‌های محلی جلو می‌رود، اما از ارز مشترک BRICS خبری نیست.

مرحله بعد را باید در اعداد دید، نه در شعارها. اگر سهم تسویه با ارزهای ملی افزایش پیدا کند، شبکه‌های پرداخت واقعاً به هم متصل شوند و تأمین مالی با ارزهای اعضا رشد کند، می‌توان از کاهش عملی وابستگی به دلار در بخشی از تجارت BRICS سخن گفت. تا آن زمان، «دلارزدایی» بیشتر نام یک روند تدریجی است تا یک تغییر ناگهانی در نظام مالی جهان.