راکتور کوچک با روسیه در میانه جنگ؛ پروتکل تازه کدام بخش از کسری برق ایران را حل می‌کند؟

دقیقاً چه گفته شد؟

بهروز کمالوندی، سخنگوی سازمان انرژی اتمی ایران، در گفت‌وگو با صداوسیما درباره حضور ایران در ششمین کنفرانس وزیران انرژی هسته‌ای در کره جنوبی گفت ایران در حال امضای پروتکلی با روسیه است که هدفش تسریع ساخت مشترک راکتورهای کوچک ماژولار است. او افزود ایران در حوزه این راکتورها «در وضعیت خوبی» قرار دارد و صنعت هسته‌ای کشور به «بلوغ کامل» و خودکفایی در ساخت نیروگاه رسیده است. این ادعای آخر، ادعای یک مقام رسمی است و در منابع مستقل راستی‌آزمایی نشده است.

کمالوندی برای نشان‌دادن مقیاس، دو عدد داد: تولید برق هسته‌ای جهان حدود ۴۰۰ هزار مگاوات است و سهم ایران حدود هزار مگاوات. همان روز، الکسی لیخاچف، مدیرعامل روس‌اتم، در مسکو به خبرنگاران گفت شمار کارکنان روس در نیروگاه بوشهر «در اوج درگیری نظامی» از ۷۰۰ به ۲۰ نفر کاهش یافت، اکنون حدود ۱۲۵ نیروی ساخت‌وساز در محل هستند، حدود ۴۰ نفر دیگر به تیم عملیات اولیه اضافه می‌شوند و برنامه این است که شمار کارگران ساخت در ماه آینده به ۲۰۰ نفر برسد. او تصریح کرد این برنامه بر پایه «سناریوی خوش‌بینانه» است و تشدید درگیری می‌تواند شرایط را تغییر دهد.

تایم‌لاین همکاری هسته‌ای ایران و روسیه

خبر ۶ آبان ادامه مسیری است که از یک سال پیش آغاز شده و با جنگ قطع شد. ترتیب رویدادها نشان می‌دهد پروتکل تازه حلقه‌ای از یک زنجیره است، نه آغاز آن. رابطه زمانی میان این رویدادها لزوماً به معنای رابطه علّی نیست.

1. ۲ مهر ۱۴۰۴ (۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵)روس‌اتم اعلام کرد در مسکو تفاهم‌نامه‌ای برای ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای کوچک در ایران امضا کرده است؛ تعداد واحدها اعلام نشد.
2. ۴ مهر ۱۴۰۴ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۵)رسانه‌های دولتی ایران از قراردادی ۲۵ میلیارد دلاری برای ساخت چهار واحد نسل سوم با ظرفیت کل ۵ گیگاوات در زمینی ۵۰۰ هکتاری در سیریک هرمزگان خبر دادند.
3. ۹ بهمن ۱۴۰۴ (۲۹ ژانویه ۲۰۲۶)لیخاچف گفت روسیه برای امنیت کارکنان بوشهر، از جمله «اقدامات احتمالی تخلیه»، با وزارتخانه‌های خارجه و دفاع هماهنگ است.
4. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران. به روایت یک تحلیل منتشرشده، روس‌اتم از همان روز نخست تخلیه را آغاز کرد: ۹۴ نفر خارج شدند و ۶۳۹ تبعه روس در محل ماندند.
5. ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ (۱۳ آوریل ۲۰۲۶)لیخاچف از «آخرین چرخش» کارکنان خبر داد: ۱۰۸ نفر تخلیه شدند و ۲۰ نفر، شامل مدیران ارشد و مسئولان ایمنی تجهیزات، ماندند.
6. ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۱۱ مه ۲۰۲۶)روس‌اتم اعلام کرد ساخت راکتور واحد دو بوشهر بیش از ۶۰ درصد و مولدهای بخار آن ۵۰ درصد پیشرفت دارد و ارسال تجهیزات کلیدی سال بعد آغاز می‌شود.
7. ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ (۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶)محمد الله‌داد، مقام ارشد توانیر، گفت کسری اوج برق از حدود ۲۰ هزار مگاوات در تابستان ۲۰۲۵ به حدود ۱۰ هزار مگاوات در تابستان ۲۰۲۶ کاهش یافت.
8. ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)کمالوندی از پروتکل در دست امضا برای راکتورهای کوچک خبر داد و لیخاچف از افزایش کارکنان ساخت بوشهر به ۲۰۰ نفر در نوامبر.

اعداد: کسری برق در برابر ظرفیت هسته‌ای

برای سنجیدن وزن خبر باید آن را کنار اعداد شبکه برق گذاشت. مرکز پژوهش‌های مجلس در خرداد ۱۴۰۵ هشدار داده بود کسری اوج تابستان می‌تواند به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات برسد؛ حدود ۱۷ درصد تقاضای پیش‌بینی‌شده. توانیر بعدتر کسری واقعی تابستان ۲۰۲۶ را حدود ۱۰ هزار مگاوات اعلام کرد. در برابر این اعداد، واحد یک بوشهر طبق داده روس‌اتم ۹۱۵ مگاوات ظرفیت خالص دارد و کل طرح چهار واحدی هرمز، اگر روزی کامل شود، ۵ هزار مگاوات است.

نکته کلیدی نمودار روشن است: حتی اگر طرح ۵ گیگاواتی هرمز کامل شود، فقط نیمی از کسری اوج تابستان ۱۴۰۵ را پوشش می‌دهد. راکتورهای کوچک ماژولار، که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی آن‌ها را راکتورهایی با ظرفیت حداکثر حدود ۳۰۰ مگاوات برق تعریف می‌کند، در مقیاس از این هم کوچک‌ترند. برای پوشاندن ۱۰ هزار مگاوات کسری، حتی با بزرگ‌ترین واحدهای این رده، دست‌کم ۳۴ واحد لازم است (محاسبه رونما: ۱۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۳۰۰).

تحلیل چندلایه: برق، جنگ، سیاست

لایه اول: برق و زمان

کسری برق ایران امروز است و راکتور هسته‌ای فردای دور. تجربه خود بوشهر گویاست: ساخت واحد دو در سال ۲۰۱۹ با بتن‌ریزی آغاز شد و ایران در سال ۲۰۲۴ هدف بهره‌برداری آن را ۲۰۲۹ اعلام کرده بود؛ یعنی دست‌کم یک دهه، آن هم پیش از جنگ. راکتورهای کوچک ماژولار در جهان هنوز عمدتاً در مرحله نمونه اولیه یا پروژه‌های محدودند. استنباط رونما این است که حتی در خوش‌بینانه‌ترین حالت، هیچ راکتور کوچکی پیش از پایان این دهه به شبکه ایران نمی‌پیوندد و بنابراین در معادله خاموشی‌های زمستان و تابستان آینده جایی ندارد.

در مقابل، بحران فوری‌تر گاز است. شرکت ملی گاز گفته حملات حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت پالایش گاز را از مدار خارج کرد و تعمیرات حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن را بازگرداند؛ این ارقام رسمی‌اند و به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند. چون بخش بزرگ برق ایران از نیروگاه‌های گازی می‌آید، هر مترمکعب کسری گاز در زمستان مستقیم به سوخت مایع یا خاموشی تبدیل می‌شود. راکتور کوچک در این معادله، متغیری بلندمدت است.

لایه دوم: جنگ و ریسک فیزیکی

محیط پیرامون بوشهر در جنگ امسال دست‌کم چهار بار هدف قرار گرفت و طبق گزارش خبرگزاری فرانسه، در اوایل فروردین یک نگهبان تأسیسات کشته شد؛ هرچند به گفته رسانه‌های دولتی ایران و تحلیل تصاویر ماهواره‌ای آژانس، به خود نیروگاه آسیب نرسید. پیامد این وضعیت برای هر پروژه هسته‌ای تازه روشن است: بیمه، تأمین مالی و نیروی متخصص خارجی همه به ارزیابی ریسک جنگ وابسته‌اند. خود لیخاچف برنامه بازگشت را مشروط به «سناریوی خوش‌بینانه» کرده است.

لایه سوم: سیاست و پیام

زمان‌بندی اعلام پروتکل معنادار است. همین هفته پزشکیان در مسکو در نشست کشورهای صادرکننده گاز حضور داشت و از ظرفیت ۳۰۰ میلیارد مترمکعبی تولید گاز ایران سخن گفت (گزارش رونما). اعلام پروتکل هسته‌ای در چنین هفته‌ای به تهران امکان می‌دهد نشان دهد در برابر تهدید آمریکا تنها نیست. برای مسکو نیز ادامه حضور در بوشهر و طرح هرمز، حفظ بزرگ‌ترین بازار صادرات فناوری هسته‌ای خود در منطقه است. این خوانش، استنباط رونماست و هیچ مقام روس یا ایرانی آن را به این صراحت بیان نکرده است.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

هر طرف این ماجرا روایت و منافع خود را دارد. جدول زیر روایت‌های مستند را از استنباط‌ها جدا می‌کند؛ جایی که موضع رسمی یافت نشد، صریحاً گفته شده است.

آثار برای مصرف‌کننده، صنعت و اقتصاد

برای خانوار ایرانی، معنای فوری این خبر تقریباً صفر است. خاموشی‌های تابستان و کمبود گاز زمستان با نیروگاه‌های موجود، تعمیر پالایشگاه‌های گاز، ذخیره سوخت مایع و مدیریت مصرف تعیین می‌شوند. شرکت ملی پالایش و پخش اعلام کرده حدود ۳٫۲ میلیارد لیتر سوخت برای نیروگاه‌ها ذخیره شده که حدود ۲۵ درصد بیش از سال قبل است. این عدد برای زمستان پیش‌رو بسیار مهم‌تر از هر پروتکل هسته‌ای است.

برای صنعت، که در سال‌های اخیر نخستین قربانی جیره‌بندی برق بوده، ارزش بالقوه راکتورهای کوچک در «برق پایه» پایدار برای مناطق صنعتی دور از شبکه یا شهرک‌های بزرگ است. اما این ارزش فقط وقتی محقق می‌شود که پروژه از کاغذ عبور کند. از نظر اقتصاد کلان، پرسش تأمین مالی است: قرارداد ۲۵ میلیارد دلاری هرمز در شرایطی امضا شد که اقتصاد ایران هنوز وارد رکود جنگی نشده بود. صندوق بین‌المللی پول اکنون رشد ایران در ۲۰۲۶ را منفی پیش‌بینی می‌کند. اینکه چه کسی، با چه ارزی و با چه تضمینی هزینه پروژه‌های تازه را می‌پردازد، در هیچ منبع رسمی روشن نشده است.

از نظر سیاسی، اعلام پروتکل می‌تواند در داخل به‌عنوان نشانه پایداری برنامه هسته‌ای عرضه شود. در بیرون، در لحظه‌ای که مذاکرات بر سر برنامه هسته‌ای ایران گره خورده، هر توسعه تازه هسته‌ای، حتی غیرنظامی و تحت پادمان، به موضوع چانه‌زنی تبدیل می‌شود. این پیامد را نمی‌توان از پیش اندازه گرفت، اما نادیده‌گرفتنش هم خطاست.

مطالعه موردی: بوشهر در جنگ

بوشهر تنها نیروگاه هسته‌ای فعال ایران و آزمون عملی همکاری با روسیه است. در جنگ خرداد ۱۴۰۴، طبق یک تحلیل منتشرشده، حمله‌ای به تأسیسات یا نزدیکی آن ثبت نشد. اما در جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، وضعیت فرق کرد: به روایت همان تحلیل، روز نخست حمله‌ای در چند صد متری نیروگاه رخ داد و ایران از سه حادثه دیگر در اواخر اسفند و اوایل فروردین خبر داد. روس‌اتم مرحله‌به‌مرحله کارکنانش را بیرون برد تا جایی که فقط ۲۰ نفر ماندند.

با این حال، طبق اعلام روس‌اتم، واحد یک بوشهر کار خود را ادامه داد و حدود ۲۲۰۰ کارکن پیمانکار ایرانی تا اردیبهشت به سایت بازگشتند. این تجربه دو درس متضاد دارد. از یک سو، روسیه حتی در اوج جنگ قرارداد را رها نکرد و «همکاران ما سایت را ترک نکردند»، به گفته لیخاچف. از سوی دیگر، اگر پروژه‌ای که سال‌ها در جریان بوده با هر موج حمله به حداقل نیرو برسد، پروژه‌های تازه‌ای مانند راکتورهای کوچک یا طرح هرمز در محیط جنگی با چه سرعتی پیش خواهند رفت؟

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

اگر هدف سیاست‌گذار کاهش کسری برق باشد، راکتور کوچک یکی از چند گزینه است و نه سریع‌ترین. جدول زیر گزینه‌ها را بر پایه شواهد موجود مقایسه می‌کند؛ ستون شواهد نشان می‌دهد هر گزاره چه پشتوانه‌ای دارد.

ضدتحلیل: شاید ارزش راکتورهای کوچک را دست‌کم می‌گیریم

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که مقایسه یک پروتکل با کسری امروز برق، مقایسه‌ای نابرابر است. برنامه‌های انرژی برای دهه آینده طراحی می‌شوند و کشوری با رشد تقاضا، گاز رو به افت در زمستان و شبکه آسیب‌دیده، باید منابع برق پایه غیرگازی بسازد. راکتورهای کوچک به‌دلیل ساخت کارخانه‌ای و مقیاس کمتر، دست‌کم در نظریه، سریع‌تر از نیروگاه‌های بزرگ ساخته می‌شوند و مستقر کردنشان در نقاط مختلف، شبکه را در برابر حمله به یک نقطه مقاوم‌تر می‌کند؛ ملاحظه‌ای که پس از تجربه جنگ وزن پیدا کرده است.

شواهد موافق این اعتراض: روسیه حتی در اوج جنگ بوشهر را ترک نکرد، قرارداد هرمز و تفاهم‌نامه راکتورهای کوچک پیش از جنگ امضا شده بودند و اکنون پس از جنگ ادامه یافته‌اند؛ یعنی برنامه صرفاً واکنشی تبلیغاتی به تهدید فعلی نیست. شواهد مخالف: جزئیات پروژه اعلام نشده، سابقه طولانی تأخیر در بوشهر، و وضعیت تأمین مالی در اقتصادی که رکود را تجربه می‌کند.

چه داده‌ای این نتیجه را تغییر می‌دهد؟ انتشار قراردادی با ظرفیت، محل، زمان‌بندی و منبع مالی مشخص؛ یا در جهت مخالف، توقف دوباره کار در بوشهر با تشدید جنگ.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌های رصد در هفته‌های آینده: امضای رسمی و انتشار متن پروتکل؛ شمار کارکنان روس‌اتم در بوشهر در آذر ۱۴۰۵؛ هرگونه اظهارنظر آژانس درباره پادمان پروژه‌های تازه؛ و تحولات نظامی پس از انتخابات ۱۲ آبان آمریکا.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی روشن است: پروتکل راکتورهای کوچک با روسیه در افق قابل پیش‌بینی هیچ بخشی از کسری برق ایران را حل نمی‌کند. کل ظرفیت هسته‌ای فعال کشور حدود یک‌دهم کسری اوج تابستان ۱۴۰۵ است و حتی طرح ۵ گیگاواتی هرمز نیمی از آن را پوشش می‌دهد. ارزش فوری خبر در جای دیگری است: نشانه‌ای که همکاری هسته‌ای غیرنظامی تهران و مسکو از جنگ عبور کرده و روس‌اتم به بوشهر بازمی‌گردد.