روسیه از بحران هرمز چه می‌برد و چه می‌بازد؟ لاوروف در تهران، نفت گران و بودجه‌ای که پر نمی‌شود

خلاصه: سفر سرگئی لاوروف به تهران در ۱۹ و ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۷ و ۲۸ مهر ۱۴۰۵) را می‌شود به دو شکل خواند: حمایت سیاسی مسکو از متحدی زیر فشار، یا مدیریت منافعی که روسیه از جنگ ایران و آمریکا به دست آورده است. این تحلیل می‌پرسد روسیه از بحران هرمز دقیقاً چه چیزی برده و چه چیزی را از دست داده است. پاسخ، برخلاف برداشت رایج، یک‌طرفه نیست: نفت گران‌تر و معافیت‌های تحریمی آمریکا برای مسکو سود آورده، اما داده‌های درآمد نفت و گاز روسیه در نه‌ماهه ۲۰۲۶ هنوز کاهش را نشان می‌دهد.

در یک نگاه

• لاوروف در نشست خبری مشترک با عباس عراقچی (۱۹ اکتبر) گفت روسیه قصد ندارد اجرای توافق‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری با ایران را رها کند؛ به گفته او مبادلات دوجانبه سال گذشته ۲۱ درصد و در هشت ماه نخست امسال بیش از ۱۰ درصد رشد کرده است (به نقل از خبرگزاری آنادولو).
• ترامپ یک روز پیش از آن، ۱۸ اکتبر، در تروث سوشال نوشت روسیه «بسیار کم، اگر چیزی» به ایران کمک می‌کند (به نقل از یورونیوز).
• برنت پس از آغاز جنگ از حدود ۷۲ دلار تا ۱۲۰ دلار در بازه مارس و آوریل بالا رفت و روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر بالای ۱۰۹ دلار معامله شد (الجزیره).
• اورال روسیه از حدود ۴۵ دلار پیش از جنگ به ۱۱۳٫۸۹ دلار در ۸ آوریل رسید و پایان سپتامبر بیش از ۹۲ دلار بود؛ با این حال درآمد مالیاتی نفت و گاز روسیه در ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۱۷ درصد پایین‌تر از دوره مشابه ۲۰۲۵ و برابر ۵٫۴۷ تریلیون روبل گزارش شده است (ذین‌اینسایدر به نقل از رویترز).
• خزانه‌داری آمریکا معافیت فروش گازوئیل روسیه را تا آوریل ۲۰۲۷ تمدید کرده و ترامپ بسته تحریمی تازه‌تصویب‌شده علیه روسیه را معلق کرده است (الجزیره؛ عناوین رسانه‌های دیگر).

تز مرکزی

این جمع‌بندی ادعای تازه‌ای نیست که یک منبع به‌تنهایی گفته باشد؛ از کنار هم گذاشتن گفته‌های تحلیلگران، داده‌های نقل‌شده از رویترز و مواضع رسمی دو طرف به دست می‌آید و تا آخر متن آزمون می‌شود.

تایم‌لاین

1. ژانویه ۲۰۲۵ (دی ۱۴۰۳): پوتین و پزشکیان در مسکو پیمان مشارکت راهبردی جامع ۲۰ ساله را امضا کردند؛ پیمان از اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) اجرایی شد و بند دفاع متقابل ندارد (الجزیره).
2. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴): آغاز کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به روایت ذین‌اینسایدر و الجزیره.
3. مارس تا آوریل ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵): بسته‌شدن عملی تنگه هرمز؛ برنت تا ۱۲۰ دلار رفت. خزانه‌داری آمریکا از مارس معافیت‌هایی برای نفت روسی در دریا صادر کرد.
4. ۸ آوریل ۲۰۲۶ (۱۹ فروردین ۱۴۰۵): اورال به ۱۱۳٫۸۹ دلار رسید؛ بالاترین رقم از ۲۰۱۳.
5. اوت ۲۰۲۶ (مرداد و شهریور ۱۴۰۵): ترکیه، عربستان و پاکستان «توافق دفاع مشترک مکه» را امضا کردند (به نقل از آنادولو از لاوروف).
6. ۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۳ مهر ۱۴۰۵): رویترز و ذین‌اینسایدر از افت ۱۷ درصدی درآمد نفت و گاز روسیه در نه ماه نخست خبر دادند.
7. ۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۷ مهر ۱۴۰۵): پوتین در تماس با ترامپ دیدگاه ایران درباره پایان جنگ را منتقل کرد (الجزیره).
8. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ مهر ۱۴۰۵): ترامپ بسته تحریمی تازه علیه روسیه و خریداران نفت و گاز آن را معلق کرد.
9. ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۶ مهر ۱۴۰۵): ترامپ نوشت روسیه کمک چندانی به ایران نمی‌کند.
10. ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۷ مهر ۱۴۰۵): لاوروف در تهران با عراقچی و پزشکیان دیدار کرد و در نشست خبری از «عادلانه‌بودن آرمان ایران» گفت.
11. ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۹ مهر ۱۴۰۵): مارکو روبیو توافق صلح با تهران را «بسیار دشوار» خواند و عراقچی گفت هرمز تا پذیرش شرط‌های ایران بسته می‌ماند (الجزیره).

لاوروف و ترامپ هر کدام چه گفتند؟

سه روایت هم‌زمان در جریان است و هر کدام برای مخاطب خودش ساخته شده است.

روایت مسکو و تهران. لاوروف در تهران گفت: «مطمئنم آرمان ایران، مانند آرمان روسیه، آرمانی عادلانه است.» او حمله آمریکا و اسرائیل را تهاجم بی‌دلیل خواند، از ادامه حمایت گفت و افزود روسیه از اجرای توافق‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری با ایران عقب نمی‌نشیند (یورونیوز؛ آنادولو). به گزارش آنادولو او از بازگشت تدریجی متخصصان روس به نیروگاه بوشهر و ادامه کارهای مهندسی راه‌آهن رشت–آستارا خبر داد. عراقچی در شبکه ایکس نوشت: «هرگز در تاریخ‌مان ایران و روسیه به این اندازه با هم نزدیک کار نکرده‌اند.» لاوروف همچنین بازگشت به وضعیت پیش از بحران در خلیج فارس و هرمز و طرح امنیت جمعی خلیج فارس را مطرح کرد.

روایت واشنگتن. ترامپ در پست تروث سوشال گفت روسیه «بسیار کم» به ایران کمک می‌کند و می‌خواهد همین‌طور بماند. او همان‌جا گفت نمی‌خواهد با تحریم بیشتر مذاکرات صلح روسیه و اوکراین را به خطر بیندازد، از معافیت‌های تحریمی دفاع کرد و از ولودیمیر زلنسکی به‌دلیل حمله به پالایشگاه‌های روسیه انتقاد کرد؛ به گفته او این حمله‌ها بازار گازوئیل را آسیب می‌زند (یورونیوز). رسانه‌های آمریکایی به نقل از گزارش‌های اطلاعاتی نوشته‌اند روسیه و چین تصویر ماهواره‌ای و قطعات تسلیحاتی به ایران داده‌اند و ترامپ این گزارش‌ها را رد کرده است (الجزیره). این ادعا مستقل تأیید نشده است.

روایت خلیج فارس. اعضای شورای همکاری خلیج فارس روز یکشنبه ۱۸ اکتبر در بحرین از لاوروف خواستند از نفوذ مسکو بر تهران برای بازگشایی مسیر کشتیرانی در هرمز استفاده کند (الجزیره). یعنی همان کشورهایی که از بسته‌بودن هرمز زیان می‌بینند، مسکو را میانجی بالقوه می‌دانند، نه فقط یک طرف درگیری.

اقتصاد: قیمت بالا، درآمد پایین

منطق ساده می‌گوید: هرمز بسته است، قیمت نفت بالاست، روسیه که صادرکننده بزرگ نفت است سود می‌کند. بخشی از این منطق درست است. به حساب رویترز که الجزیره نقل کرده، تا آوریل درآمد بزرگ‌ترین مالیات نفتی روسیه تقریباً دو برابر شد و به حدود ۹ میلیارد دلار رسید. خزانه‌داری آمریکا هم از مارس اجازه فروش نفت روسی بارگیری‌شده در دریا را داده و در اکتبر تحریم گازوئیل روسیه را تا آوریل ۲۰۲۷ برداشته است. جان لاف از چتم‌هاوس می‌گوید مسکو از قیمت بالای نفت و فشار بازار گازوئیل سود می‌برد (الجزیره).

نمودار ۱. قیمت اورال تقریباً دو برابر شد؛ این بخش «اثر قیمت» ماجراست.

اما نیمه دوم داستان در بودجه دیده می‌شود. به نوشته ذین‌اینسایدر به نقل از رویترز، درآمد مالیاتی نفت و گاز روسیه در ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ برابر ۵٫۴۷ تریلیون روبل (حدود ۶۴٫۴۳ میلیارد دلار) بود، در برابر ۶٫۶۱ تریلیون روبل در همین دوره ۲۰۲۵؛ یعنی حدود ۱۷ درصد کمتر. این بخش حدود ۲۰ درصد درآمد مالیاتی روسیه را می‌سازد و کسری بودجه ۲۰۲۶ حدود ۳ درصد تولید ناخالص داخلی پیش‌بینی می‌شود؛ نزدیک به دو برابر برنامه اولیه.

نمودار ۲. با وجود قیمت دوبرابر، درآمد نه‌ماهه کمتر از سال قبل است.

چرا؟ همان گزارش سه علت می‌شمارد. نخست، حمله‌های اوکراین به زیرساخت نفتی تولید و صادرات را کم کرده؛ بارگیری در نووروسیسک به‌دلیل خطر حمله و کمبود نفتکش به‌شدت افت کرده است. دوم، روبل در ژانویه تا اوت به‌طور میانگین حدود ۹ درصد قوی‌تر از سال قبل بود و چون بخش زیادی از مالیات نفت به روبل گرفته می‌شود، همان دلار فروش، روبل کمتری به خزانه می‌رساند. سوم، تولید روسیه در اوت ۸٫۷۱۸ میلیون بشکه در روز بود، ۵٫۶ درصد کمتر از ژانویه (۹٫۲۴۰ میلیون)، و دولت در سپتامبر پیش‌بینی تولید نفت و گاز ۲۰۲۶ را به پایین‌ترین سطح در ۱۷ سال کاهش داد.

نمودار ۳. افت ۵٫۶ درصدی تولید، بخشی از «اثر حجم» است.

اختلاف ارقام. گزارش‌ها از ماه سپتامبر یکدست نیستند. عنوان‌های چند رسانه از افت ۲۲ و ۲۵ درصدی درآمد نفت و گاز در سپتامبر نسبت به سال قبل حکایت دارد، یک عنوان دیگر از رشد ۱۵ درصدی نسبت به اوت می‌گوید، و محاسبه رویترز برای اکتبر رشد ۱۰ درصدی سالانه تا حدود ۱۲ میلیارد دلار را پیش‌بینی کرده است. ما فقط عنوان‌ها را دیده‌ایم و متن کامل آن‌ها را نخوانده‌ایم؛ احتمالاً تفاوت از مبنای مقایسه (سالانه در برابر ماهانه) می‌آید، اما این را نمی‌توانیم تأیید کنیم. اگر درآمد اکتبر واقعاً بالا برود، اثر قیمت دیرتر از انتظار به بودجه رسیده است.

امنیت و نظامی: حمایت بدون تعهد دفاعی

پیمان ۲۰ ساله روسیه و ایران بند دفاع متقابل ندارد؛ برخلاف پیمان مسکو با کره شمالی. مسکو حمله آمریکا و اسرائیل را «تجاوز غیرقانونی» خوانده اما مداخله نظامی نکرده است (الجزیره). پیشینه همکاری از سمت ایران بیشتر بوده: ایران پس از حمله تمام‌عیار ۲۰۲۲ فناوری پهپاد شاهد را در اختیار روسیه گذاشت و روسیه نسخه خودش را ساخت، و واشنگتن در ۲۰۲۴ تهران را به ارسال موشک بالستیک به روسیه متهم کرد.

بازگشت متخصصان روس به بوشهر، نیروگاهی که در حمله‌های آمریکا به‌شدت آسیب دید، نشانه‌ای از ادامه همکاری هسته‌ای غیرنظامی است، اما از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که مسکو آماده است هزینه نظامی بپردازد. آنچه روشن است این است که هر دو طرف، در سطح اعلامی، ظرفیت اقتصادی و مهندسی را جلو می‌اندازند، نه تعهد امنیتی را. ادعای کمک اطلاعاتی و تسلیحاتی هم در حد گزارش رسانه‌ای مانده و دو طرف آن را تأیید نکرده‌اند.

منطقه و بین‌الملل: خلیج فارس، اوکراین و آمریکا

سه رشته به هم گره خورده‌اند. اول، اوکراین: ترامپ علنی گفته معافیت‌های تحریمی را با ملاحظه مذاکرات صلح اوکراین داده و از حمله‌های اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه ناراضی است. جان لاف می‌گوید مسکو با واشنگتن در موضوع اوکراین همسو می‌شود تا این حمله‌ها متوقف شود. اگر چنین باشد، بخشی از «سود» روسیه از بحران ایران در واقع امتیازی در پرونده اوکراین است.

دوم، خلیج فارس: لاوروف طرح امنیت جمعی خلیج فارس را دوباره مطرح کرد و توافق دفاعی ترکیه، عربستان و پاکستان را مثبت خواند. روسیه می‌خواهد در بازآرایی نظم منطقه سهمی داشته باشد؛ نادر هاشمی از دانشگاه جورج‌تاون همین را انگیزه اصلی سفر می‌داند. فایده این موقعیت برای مسکو آن است که با همه طرف‌ها رابطه دیپلماتیک مستقیم دارد، در حالی که آمریکا با ایران ندارد.

سوم، مذاکره: پوتین در تماس ۹ اکتبر دیدگاه‌های ایران را به ترامپ رسانده است. هاشمی تردید دارد ترامپ از پوتین برای حل جنگ کمک بخواهد، ولی گفت‌وگوی فشرده روسیه و آمریکا را محتمل می‌داند. در همین حال روبیو توافق را بسیار دشوار می‌داند و عراقچی می‌گوید گفت‌وگوهای غیرمستقیم از مسیر پاکستان و قطر ادامه دارد. تقویم نیز فشار می‌آورد: انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا ۳ نوامبر (۱۲ آبان) است، اجلاس آپک در شنژن در نوامبر برگزار می‌شود و لاوروف انتظار دارد پزشکیان اواخر اکتبر در مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو شرکت کند.

این رابطه برای ایران چه معنایی دارد؟

برای تهران، سفر لاوروف پیش از هر چیز پیام سیاسی است: ایران در میز مذاکره با آمریکا تنها نیست و یک عضو دائم شورای امنیت علنی از «عادلانه‌بودن» موضعش حرف می‌زند. اما همان پیمان ۲۰ ساله که این رابطه را رسمی کرده، تعهد دفاعی ندارد و همان مسکو که از ایران حمایت می‌کند، با واشنگتن بر سر اوکراین گفت‌وگو و درباره تحریم‌ها معامله می‌کند. ترامپ نیز علناً گفته می‌خواهد کمک روسیه به ایران «کم» بماند. بنابراین ارزش عملی این حمایت بیشتر در سه حوزه است: ادامه پروژه‌های زیرساختی و هسته‌ای غیرنظامی، جایگاه روسیه در قطعنامه‌ها و مذاکرات، و ظرفیت میانجی‌گری. هر کدام را می‌شود با اقدام مشخص سنجید، نه با بیانیه.

در سمت دیگر، ایران در موقعیتی است که باید میان دو ملاحظه توازن بگیرد. اگر هرمز طولانی‌تر بسته بماند، روسیه از قیمت بالا سود می‌برد، اما کشورهای خلیج فارس که از مسکو میانجی‌گری خواسته‌اند فشار بیشتری می‌آورند. به همین دلیل خواسته شورای همکاری خلیج فارس از لاوروف هم فرصت است و هم تله: اگر مسکو نقش میانجی را جدی بگیرد، ممکن است از تهران نرمش بخواهد؛ اگر نگیرد، اتهام سوءاستفاده از بحران بالا می‌گیرد. این تنش را باید در مواضع روسیه تا پایان اکتبر دنبال کرد.

برنده‌ها و بازنده‌ها

ضدتحلیل

سه اشکال جدی به تز بالا وارد است. اول، شاید روسیه از تشدید بحران بیش از آنچه گفته شد سود ببرد: لاف می‌گوید مسکو دلایلی دارد که وضعیت فعلی ادامه یابد و اسماگین هم از «علاقه جزئی» به تداوم درگیری می‌گوید. اگر درآمد اکتبر واقعاً بجهد، تز «بازنده حجم» ضعیف می‌شود. دوم، افت ۱۷ درصدی شاید ناشی از عوامل مستقل از ایران باشد (حمله به پالایشگاه‌ها و روبل قوی)، پس نمی‌شود آن را «هزینه بحران هرمز» خواند. سوم، سفر لاوروف را می‌شود حمایت واقعی خواند و نه ابزار چانه‌زنی؛ ایران و روسیه هر دو بر این پیوند تأکید می‌کنند و عراقچی آن را بی‌سابقه نزدیک نامید.

تز اصلاح‌شده: بحران هرمز برای روسیه هم فرصت قیمتی است و هم دردسر حجمی؛ سود خالص در گرو آن است که حمله به زیرساخت نفتی و قدرت روبل چه شود. مسکو تا زمانی که قیمت بالا بماند و تماس با واشنگتن باز باشد، به نگه‌داشتن وضعیت فعلی راغب‌تر است تا به پایان سریع یا انفجار جنگ.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد: داده ماهانه درآمد نفت و گاز وزارت دارایی روسیه، گزارش ماهانه اوپک، متن دقیق مجوزهای خزانه‌داری آمریکا، حمله‌ها به کشتی‌ها در هرمز، و نتیجه سفر احتمالی پزشکیان به مسکو.

جمع‌بندی

سفر لاوروف را نه می‌شود صرفاً همدلی با تهران خواند و نه صرفاً حسابگری نفتی. داده‌ها نشان می‌دهند قیمت جهانی نفت برای روسیه سود آورده، اما حجم تولید و روبل قوی بخش بزرگی از آن را خورده است.

بازارزیابی تز: تز «برنده قیمت، بازنده حجم» با داده‌های موجود سازگار است، ولی شواهد درباره سپتامبر و اکتبر متناقض است و باید با داده رسمی بعدی آزموده شود.

محدودیت‌های تحلیل: متن کامل بیانیه وزارت خارجه روسیه، متن مجوزهای خزانه‌داری آمریکا و داده‌های وزارت دارایی روسیه را مستقیم نخوانده‌ایم؛ ارقام درآمدی از ذین‌اینسایدر به نقل از رویترز و ارقام قیمتی از الجزیره آمده است. ادعای کمک اطلاعاتی و تسلیحاتی روسیه به ایران تأییدنشده است. عنوان‌های سپتامبر را فقط در سطح تیتر دیده‌ایم.