شورای امنیت توافق تازه لیبی برای برگزاری انتخابات ظرف دو سال را تأیید کرد

شورای امنیت سازمان ملل از توافق ۳۰ اوت میان نمایندگان جناح‌های سیاسی لیبی برای اصلاح چارچوب انتخاباتی و حرکت به سوی انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی حداکثر ظرف دو سال حمایت کرد. توافق یک گام مهم در خروج از بن‌بست سیاسی لیبی است، اما هنوز به معنای تعیین تاریخ قطعی انتخابات یا تضمین برگزاری آن نیست.

• توافق با تسهیل هیئت پشتیبانی سازمان ملل در لیبی، UNSMIL، در طرابلس امضا شده است.
• این توافق دو مانع اصلی مسیر انتخابات، یعنی ترکیب هیئت مدیره کمیسیون عالی ملی انتخابات و اختلاف‌های مربوط به چارچوب انتخاباتی را هدف گرفته است.
• طرف‌ها متعهد شده‌اند برای برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی در دوره‌ای حداکثر ۲۴ ماهه تلاش کنند.
• مرحله بعدی، تأیید توافق از سوی نهادهای مربوط و اجرای مفاد آن است؛ بنابراین هنوز نمی‌توان از برگزاری قطعی انتخابات سخن گفت.
• 

شورای امنیت درباره توافق انتخاباتی لیبی چه گفت؟

اعضای شورای امنیت سازمان ملل در بیانیه‌ای که ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، از توافق امضاشده در ۳۰ اوت در چارچوب «اجلاس مصغر» یا Smaller Convening استقبال کردند. این مذاکرات با تسهیل هیئت پشتیبانی سازمان ملل در لیبی برگزار شده است.

شورای امنیت این توافق را گامی مهم در جهت فراهم کردن زمینه انتخابات ملی آزاد، منصفانه، شفاف و فراگیر و همچنین پیشبرد وحدت نهادهای لیبی توصیف کرد. اعضای شورا از مشارکت طرف‌های لیبیایی استقبال کردند و از همه ذی‌نفعان خواستند از توافق حمایت کرده و برای اجرای آن اقدام کنند.

این بخش آخر اهمیت ویژه‌ای دارد: شورای امنیت اعلام نکرده که انتخابات اکنون قطعی شده یا تاریخ آن مشخص است. حمایت این نهاد متوجه توافق و فرایندی است که در صورت اجرا باید زمینه برگزاری انتخابات را فراهم کند.

توافق ۳۰ اوت دقیقاً چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

توافق در مقر UNSMIL در طرابلس و پس از ماه‌ها مذاکره امضا شد. گفت‌وگوهای طرف‌های لیبیایی از ۲۹ آوریل در رم آغاز شده و طی هفت دور مذاکره در مقر هیئت سازمان ملل در تونس ادامه یافته بود.

توافق تازه دو مرحله نخست نقشه راه سیاسی سازمان ملل را پوشش می‌دهد. نخست، بازسازی هیئت مدیره کمیسیون عالی ملی انتخابات لیبی است؛ نهادی که برای مدیریت یک انتخابات سراسری معتبر ضروری است. موضوع دوم، حل اختلاف‌های باقی‌مانده در چارچوب حقوقی و قانون اساسی انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی است.

بر اساس توضیحات رسمی UNSMIL، چارچوب مورد توافق شامل ترتیباتی برای برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی زیر نظر یک قوه مجریه واحد است. طرف‌ها همچنین متعهد شده‌اند برای برگزاری انتخابات در دوره‌ای که از ۲۴ ماه فراتر نرود، کار کنند.

این تفاوت برای تیتر و روایت خبر مهم است. «حداکثر ۲۴ ماه» یک تعهد در چارچوب توافق سیاسی است، نه تاریخ رسمی روز رأی‌گیری. بنابراین نمی‌توان گفت سازمان ملل اعلام کرده انتخابات لیبی حتماً تا سپتامبر ۲۰۲۸ برگزار خواهد شد.

مانع بعدی چیست؟ توافق هنوز باید اجرا شود

مهم‌ترین محدودیت خبر در همین نقطه قرار دارد. توافق امضاشده پایان فرایند سیاسی نیست. خود UNSMIL هنگام اعلام توافق تأکید کرد که مسئولیت طرف‌ها اکنون تبدیل آن به اقدام عملی است.

طبق سازوکار اعلام‌شده، توافق باید در سطح ملی از سوی مجلس نمایندگان و شورای عالی دولت مورد تأیید قرار گیرد و برای این مرحله یک دوره یک‌ماهه در نظر گرفته شده است. توافق همچنین سازوکاری برای پیگیری اجرای تعهدات پیش‌بینی می‌کند.

هانا تیته، نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در لیبی، در مراسم امضا نیز تأکید کرد که مرحله بعدی شامل تأیید ملی، اجرای چارچوب انتخاباتی مورد توافق و ایجاد شرایط نهادی و سیاسی لازم برای انتخابات معتبر است.

به همین دلیل، مهم‌ترین پرسش پس از حمایت شورای امنیت این نیست که «انتخابات چه روزی برگزار می‌شود؟» بلکه این است که آیا نهادها و بازیگران رقیب لیبی مفاد توافق را در ضرب‌الاجل‌های تعیین‌شده اجرا خواهند کرد یا نه.

چرا توافق تازه برای لیبی اهمیت دارد؟

لیبی سال‌هاست با شکاف سیاسی و نهادی میان شرق و غرب کشور روبه‌رو است. انتخابات ملی که قرار بود در دسامبر ۲۰۲۱ برگزار شود، به دلیل اختلاف بر سر مبانی قانونی، شرایط نامزدها و دیگر مسائل سیاسی برگزار نشد و از آن زمان تلاش‌های مختلف برای ایجاد چارچوب مورد توافق انتخابات به نتیجه نهایی نرسیده است.

ارزش توافق ۳۰ اوت در این است که به جای اعلام یک نقشه راه کلی دیگر، مستقیماً به دو مانع عملیاتی مسیر انتخابات می‌پردازد: ساختار نهاد برگزارکننده انتخابات و اختلاف‌های موجود در قوانین و چارچوب حقوقی رأی‌گیری.

این توافق همچنین نتیجه مذاکرات نمایندگانی از طیف‌های اصلی قدرت در لیبی است. هانا تیته هنگام امضا گفت نمایندگان دولت وحدت ملی، فرماندهی کل ارتش ملی لیبی، شورای عالی دولت و مجلس نمایندگان در فرایند دستیابی به توافق حضور داشته‌اند.

با این حال، همین مشارکت نیز به معنای اجماع کامل سیاسی در سراسر لیبی نیست. نماینده ویژه سازمان ملل خود اذعان کرده است که ممکن است برخی ذی‌نفعان لیبیایی از مسیری که UNSMIL پس از ماه‌ها بن‌بست انتخاب کرده ناراضی باشند و از آنها خواسته با توافق به شکل سازنده تعامل کنند.

آنچه هنوز درباره انتخابات لیبی نمی‌دانیم

هنوز تاریخ دقیق انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی مشخص نشده است. همچنین نتیجه عملی فرایند تأیید توافق در نهادهای سیاسی لیبی و میزان همراهی همه بازیگران اصلی با اجرای آن روشن نیست.

توافق سیاسی به خودی خود مسائل امنیتی، اختلاف بر سر قدرت اجرایی و شکاف نهادی کشور را نیز حل نمی‌کند. سازمان ملل در نقشه راه خود، برگزاری انتخابات را در کنار وحدت نهادها، اصلاح حکمرانی و رسیدگی به عوامل بی‌ثباتی دنبال می‌کند.

بنابراین توافق ۳۰ اوت را می‌توان یک پیشرفت مشخص و قابل اندازه‌گیری دانست، اما شواهد فعلی اجازه نمی‌دهند آن را پایان بن‌بست سیاسی لیبی یا تضمین برگزاری انتخابات معرفی کنیم.

تأثیر سیاسی و اقتصادی توافق چیست؟

اثر سیاسی بالقوه توافق روشن‌تر از اثر اقتصادی فوری آن است. در صورت اجرا، ایجاد یک چارچوب انتخاباتی مورد توافق می‌تواند مسیر تجدید مشروعیت نهادهای ملی و کاهش بخشی از شکاف میان ساختارهای رقیب را باز کند. شورای امنیت نیز در بیانیه خود بر پیوند میان انتخابات و پیشبرد وحدت نهادهای لیبی تأکید کرده است.

لیبی یکی از تولیدکنندگان مهم نفت آفریقاست و اختلاف سیاسی و امنیتی در سال‌های گذشته بارها فعالیت بخش انرژی این کشور را تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، از توافق ۳۰ اوت نمی‌توان به تنهایی اثر مشخصی بر تولید یا صادرات نفت استنتاج کرد. برای سنجش چنین اثری باید تغییر واقعی در وضعیت امنیتی، اداره نهادها و داده‌های تولید و صادرات مشاهده شود.

تأثیر توافق لیبی بر ایران چیست؟

در حال حاضر تأثیر مستقیم و قابل‌اثباتی بر ایران روشن نیست. توافق مربوط به ساختار سیاسی و انتخاباتی داخلی لیبی است و شواهد موجود ارتباط مستقیمی میان اجرای آن و سیاست یا اقتصاد ایران نشان نمی‌دهد.

در سطح غیرمستقیم، تغییر پایدار در وضعیت سیاسی لیبی می‌تواند در بلندمدت بر تولید نفت این کشور و در نتیجه بخشی از معادلات عرضه نفت اثر بگذارد؛ اما در مرحله فعلی نسبت دادن تغییر در بازار نفت یا منافع اقتصادی ایران به این توافق زودهنگام و بدون داده کافی خواهد بود.

مرحله بعدی؛ چه چیزی باید رصد شود؟

نخستین آزمون واقعی توافق، تأیید و اجرای آن در داخل لیبی است. نحوه برخورد مجلس نمایندگان، شورای عالی دولت و دیگر بازیگران سیاسی با مفاد توافق نشان خواهد داد که آیا توافق ۳۰ اوت می‌تواند از مرحله امضا عبور کند.

تغییرات عملی در هیئت مدیره کمیسیون عالی ملی انتخابات، تصویب اصلاحات مورد توافق در چارچوب انتخاباتی و سپس اعلام جدول زمانی اجرایی، شاخص‌های مهم بعدی هستند.

به این ترتیب، خبر تازه ۸ سپتامبر حمایت سیاسی شورای امنیت از توافق است؛ نه برگزاری انتخابات. لیبی اکنون چارچوب تازه‌ای برای عبور از بخشی از اختلاف‌های انتخاباتی دارد، اما اعتبار این توافق در نهایت با اجرای تعهدات و رسیدن به یک انتخابات واقعی سنجیده خواهد شد.