عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران؛ پیمانی که «علیه ایران نبود» حالا با ایران چه می‌خواهد؟

وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس اطلاعات ترکیه دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ برای رایزنی با شورای عالی امنیت ملی ایران به تهران می‌آیند؛ هر سه از کشورهای «پیمان دفاعی مکه»اند. تهران این نشست را «ابتکار ایرانی» برای امنیت منطقه‌ای می‌خواند، اما زمان آن، میان حملات حوثی‌ها به عربستان و تهدید آمریکا به حمله تازه به ایران، پرسش اصلی را جدی‌تر می‌کند.

پرسش اصلی: پیمانی که برای دفاع از عربستان فعال شد، در تهران چه می‌کند؟

پیمان دفاعی مکه از روز امضا با یک سایه همراه بود: ایران. تهران آن را رسماً تهدید نخواند، اما نمایندگان مجلس ایران آن را «توافقی روی کاغذ» نامیدند و آنکارا ناچار شد بگوید هیچ «تهدید مشترک مکتوبی» در متن پیمان نیست. دو ماه بعد، این پیمان برای نخستین بار عملاً فعال شد؛ نه علیه ایران، بلکه در برابر حوثی‌های یمن که رویترز آن‌ها را «همسو با ایران» توصیف می‌کند و به ریاض، مکه و مدینه حمله کرده‌اند.

حالا همان سه کشور با بالاترین مقام‌های نظامی و امنیتی خود به تهران می‌آیند. آن هم در روزهایی که ایران زیر محاصره دریایی آمریکاست، آتش‌بس فروردین با واشنگتن عملاً فرسوده شده، میانجی‌های قطری در تهران‌اند و رئیس‌جمهور آمریکا از دوراهی «توافق یا حمله» سخن می‌گوید. پرسش این تحلیل این است: این نشست نشانه شکل‌گیری یک چارچوب امنیتی منطقه‌ای با حضور ایران است، یا میزی برای مدیریت بحران‌های فوری، یعنی یمن و جنگ ایران و آمریکا، بدون تغییر بنیادی در صف‌بندی‌ها؟

تایم‌لاین: از دوحه تا تهران

این نشست حاصل زنجیره‌ای از رویدادهای چهارده ماه گذشته است. ترتیب زمانی رابطه علّی را ثابت نمی‌کند، اما نشان می‌دهد چرا اکنون این سه کشور و ایران به یک میز رسیده‌اند. تاریخ‌ها بر پایه منابع خوانده‌شده و تبدیل شمسی بر پایه تقویم رسمی است.

1. ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ (۱۸ شهریور ۱۴۰۴)حمله اسرائیل به دوحه؛ رویدادی که به گفته گزارش‌های منتشرشده، عربستان و پاکستان را به امضای توافق دفاع متقابل در همان ماه سوق داد.
2. اواخر فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و سپس حملات موشکی و پهپادی ایران به کشورهای خلیج فارس و اختلال در تنگه هرمز.
3. ۸ آوریل ۲۰۲۶ (۱۹ فروردین ۱۴۰۵)آتش‌بس میان ایران و آمریکا اجرایی شد؛ پاکستان در رسیدن به آن نقش میانجی داشت.
4. ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۷ خرداد ۱۴۰۵)تفاهم‌نامه موقت ایران و آمریکا برای توقف درگیری امضا شد؛ به گزارش رویترز، این توافق چند هفته بعد با ازسرگیری درگیری‌ها فروپاشید.
5. ۷ اوت ۲۰۲۶ (۱۶ مرداد ۱۴۰۵)رجب طیب اردوغان، محمد بن سلمان و شهباز شریف در مکه پیمان دفاع مشترک را امضا کردند.
6. ۸ اوت ۲۰۲۶ (۱۷ مرداد ۱۴۰۵)هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفت پیمان علیه ایران نیست و هیچ تهدید مشترکی در آن مکتوب نشده است.
7. ۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۳ مهر ۱۴۰۵)نشست اضطراری کمیته سیاسی و دفاعی پیمان در ریاض؛ توافق بر «اجرای عملی فوری تعهدات دفاع جمعی» و «استقرار سریع» نیرو در عربستان.
8. هفته منتهی به ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (اوایل آبان ۱۴۰۵)عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران رفت و با مسعود پزشکیان دیدار کرد؛ پارلمان پاکستان پیمان مکه را تصویب کرد و روند تصویب در پارلمان ترکیه آغاز شد.
9. ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵)علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرد خالد بن سلمان، عاصم منیر و ابراهیم کالین برای رایزنی به تهران می‌آیند؛ شورا نشست را «ابتکار ایرانی» خواند.

چه کسی چه می‌خواهد؟ جدول ذی‌نفعان

چهار طرف حاضر در تهران و دو بازیگر غایب، یعنی آمریکا و حوثی‌ها، منافع متفاوتی دارند. جدول زیر روایت رسمی هر طرف را از برداشت تحلیلی رونما جدا می‌کند. ستون «روایت رسمی» فقط آنچه را آمده که در منابع خوانده‌شده به آن طرف نسبت داده شده است.

لایه اول: یمن، حوثی‌ها و امنیت عربستان

فوری‌ترین انگیزه عربستان برای آمدن به تهران، یمن است. آتش‌بس سال ۲۰۲۲ یمن در ژوئیه امسال فروپاشید، پس از آنکه حوثی‌ها به کشتی‌های سعودی در دریای سرخ حمله کردند. دو ماه بعد حوثی‌ها در ساحل دریای سرخ پیش رفتند و نیروهای دولت یمن با پشتیبانی عربستان ضدحمله گسترده‌ای را آغاز کردند. هم‌زمان حملات به خاک عربستان، از جمله به ریاض و دو شهر مکه و مدینه، شدت گرفت و ائتلاف به رهبری عربستان صنعا را هدف قرار داد.

نشست ریاض در ۱۳ مهر پاسخ نظامی به این وضعیت بود: ترکیه و پاکستان قول «استقرار سریع» نیرو دادند. اما همان گزارش‌ها می‌گویند اثر تاکتیکی فوری این استقرار روشن نیست. پاکستان، بنا بر یک گزارش منتشرشده، از پیش ده‌ها هزار نیرو در عربستان دارد، اما این رقم منبع رسمی ندارد. یعنی پیمان مکه می‌تواند از عربستان در برابر موشک و پهپاد دفاع کند، ولی منبع تهدید را خاموش نمی‌کند.

با این حال باید میان «همسویی» و «فرمان» فرق گذاشت. منابع خوانده‌شده حوثی‌ها را همسو با ایران توصیف می‌کنند، اما هیچ سندی در این منابع نشان نمی‌دهد تهران تصمیم حمله به عربستان را گرفته یا می‌تواند آن را متوقف کند. ایران در سال‌های گذشته همواره گفته است گروه‌های همسو مستقل تصمیم می‌گیرند. اگر پس از نشست، حملات حوثی‌ها کاهش یابد، این نشانه‌ای از نفوذ تهران خواهد بود؛ اگر ادامه یابد، یا نفوذ محدود است یا تهران نخواسته از آن استفاده کند.

لایه دوم: جنگ ایران و آمریکا و پاکستانِ میانجی

لایه دوم به جنگی برمی‌گردد که از اواخر فوریه آغاز شد. آتش‌بس ۸ آوریل و تفاهم‌نامه ۱۷ ژوئن هیچ‌کدام دوام نیاوردند. اکنون درگیری پراکنده در اطراف تنگه هرمز ادامه دارد، ایران می‌گوید کنترل تنگه را در دست دارد و کشتی‌هایی را که بدون اجازه عبور کنند هدف گرفته، و آمریکا بنادر ایران را در محاصره دریایی نگه داشته است. در همین روزها میانجی‌های قطری در تهران بوده‌اند و ترامپ گفته است «امروز» حمله‌ای در کار نیست.

پاکستان در این میدان جایگاهی ویژه دارد. اسلام‌آباد در رسیدن به آتش‌بس فروردین نقش داشت و عاصم منیر همین هفته گذشته در تهران بود. به گزارش رسانه‌های ایرانی، مقام‌های ایران به او گفته‌اند تا خواسته‌های تهران برآورده نشود مذاکره‌ای با واشنگتن در کار نیست. بازگشت منیر به تهران در کمتر از یک هفته، این بار در قالب یک هیئت سه‌جانبه، این احتمال را تقویت می‌کند که پیام‌هایی میان تهران و واشنگتن یا میان تهران و ریاض جابه‌جا می‌شود. محتوای این پیام‌ها اما در هیچ منبعی منتشر نشده است.

از نگاه تهران، زمان نشست اهمیت دارد. اگر آمریکا حمله تازه‌ای را برنامه‌ریزی کند، همکاری یا دست‌کم سکوت کشورهای منطقه، از حریم هوایی تا پایگاه‌ها، اهمیت عملیاتی دارد. نشستی که در آن وزیر دفاع عربستان و فرمانده ارتش تنها قدرت هسته‌ای جهان اسلام در تهران با شورای عالی امنیت ملی می‌نشینند، این پیام را به واشنگتن می‌فرستد که دست‌کم بخشی از منطقه نمی‌خواهد طرف جنگ باشد. این استنباط است، نه موضع اعلام‌شده هیچ‌یک از سه کشور.

لایه سوم: پیمان مکه و رقابت بر سر نظم منطقه

پیمان مکه برای فهم این نشست کلیدی است. ماده یک آن، طبق متنی که رویترز دیده، طرف‌ها را متعهد می‌کند از «همه ابزارهای لازم» برای رفع تهدید علیه تمامیت ارضی، حاکمیت یا مرزهای شناخته‌شده یکدیگر استفاده کنند. فیدان آن را از نظر فنی شبیه ماده پنج پیمان ناتو دانسته، اما گفته کشور مورد حمله باید درخواست کمک دهد و نوع آن را مشخص کند: اطلاعات، لجستیک، مهمات یا اعزام نیرو. ساختار پیمان شامل کمیته‌های سیاسی و نظامی و دبیرخانه‌ای در عربستان است.

این پیمان از ابتدا پیامی درباره آمریکا هم داشت. فیدان گفته بود «قدرت‌های هژمون بیرونی» مشکلات منطقه را حل نمی‌کنند و انتظار دارد مصر هم بپیوندد. برخی تحلیلگران آن را با ناتو قابل مقایسه نمی‌دانند و برخی دیگر آن را نشانه پایان نظم منطقه‌ای به رهبری آمریکا خوانده‌اند. ایران در این میان دو واکنش داشت: نمایندگان مجلس آن را بی‌اثر خواندند، اما عباس عراقچی بدون اشاره مستقیم، کشورهای منطقه را به اتکا به خود و «برادری واقعی» دعوت کرد.

نشست تهران از این زاویه برای ایران فرصت است. تهران سال‌ها از «امنیت درون‌زا» و خروج نیروهای خارجی از منطقه سخن گفته است. پیمانی که خودش را مستقل از واشنگتن تعریف می‌کند، اگر با ایران وارد گفت‌وگو شود، دست‌کم در ظاهر به این روایت نزدیک می‌شود. اما برای عربستان و ترکیه، این گفت‌وگو جایگزین روابط امنیتی با آمریکا نیست. ترکیه عضو ناتوست و عربستان همچنان به سامانه‌های آمریکایی متکی است. همین تفاوت، سقف این همکاری را تعیین می‌کند.

رونما پیش‌تر در گزارش نشست استانبول درباره هرمز و عربستان نشان داده بود که میزهای منطقه‌ای تازه در حال شکل‌گیری‌اند، اما هنوز به بیانیه و سازوکار مشترک نرسیده‌اند. نشست تهران گام بعدی همین روند است، با این تفاوت که این بار ایران میزبان است.

آثار اقتصادی و انسانی

پیامد این نشست فقط سیاسی نیست. جنگ ایران و آمریکا و اختلال در هرمز، اقتصاد ایران و منطقه را زیر فشار گذاشته است. در داخل ایران، معاون اول رئیس‌جمهور از کسری روزانه ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون متر مکعب گاز با نزدیک‌شدن زمستان خبر داده و رئیس مجلس خواستار کاهش دست‌کم ۱۰ درصدی مصرف گاز شده است. تهران می‌گوید تأسیسات فرآورش گاز در حدود ۴۰ روز جنگ شدید آسیب دیده‌اند. هر نشانه‌ای از کاهش خطر حمله تازه، به‌طور مستقیم به امنیت انرژی خانوارها در زمستان پیش رو مربوط است.

برای عربستان، هزینه انسانی و اقتصادی ملموس است: حملات به فرودگاه ریاض و شهرهای مقدس، امنیت سفر و حج و عمره را که بخشی از راهبرد اقتصادی پادشاهی است، تهدید می‌کند. برای پاکستان، ده‌ها هزار نیروی مستقر در عربستان و مرز طولانی با ایران یعنی هر جنگ منطقه‌ای مستقیماً به امنیت داخلی‌اش می‌رسد. گزارش بازگشایی گذرگاه گبد–ریمدان نشان می‌دهد تجارت مرزی ایران و پاکستان هم به همین ثبات وابسته است.

برای مردم یمن، که سال‌هاست قربانی اصلی این رقابت‌اند، هر کاهش تنش میان ریاض و تهران می‌تواند فاصله میان ازسرگیری آتش‌بس و ادامه ضدحمله زمینی باشد. این پیوند بالقوه است و فعلاً هیچ نشانه‌ای از مذاکره درباره یمن در منابع رسمی نیامده است.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

نشست تهران می‌تواند به چند خروجی مشخص برسد. جدول زیر گزینه‌هایی را که با شواهد موجود سازگارند، همراه با سازوکار، هزینه و شاخص قابل رصد آن‌ها نشان می‌دهد. هیچ‌یک از این گزینه‌ها از سوی طرف‌ها اعلام نشده و همه برداشت رونما از منطق موقعیت است.

ضدتحلیل: شاید نشست تهران بیش از واقعیت بزرگ شده است

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که همه روایت «ابتکار ایرانی» و «امنیت درون‌منطقه‌ای» از یک طرف آمده است. عربستان، پاکستان و ترکیه تا لحظه انتشار هیچ توضیحی درباره هدف سفر نداده‌اند. ممکن است هیئت سه‌جانبه برای انتقال یک پیام هشدار آمده باشد، نه گفت‌وگو درباره نظم منطقه‌ای: اینکه اگر حملات حوثی‌ها ادامه یابد، پیمان مکه مستقیماً وارد عمل می‌شود. شکل‌گیری پیمان پس از حملات حوثی‌ها و تصمیم به استقرار سریع نیرو، با این خوانش بازدارنده سازگارتر است.

شواهد موافق تز اصلی هم وجود دارد: حضور هم‌زمان هر سه کشور در تهران، نه در یک کشور ثالث؛ سطح بالای هیئت‌ها؛ و تأکید مکرر ترکیه بر اینکه پیمان علیه ایران نیست. اما ضعف تز این است که «مهار هم‌زمان» را از منطق منافع استنباط می‌کند، نه از سند. اگر بیانیه پایانی یا موضع سه کشور نشان دهد محور گفت‌وگو فقط یمن بوده، لایه جنگ ایران و آمریکا در این تحلیل کم‌وزن‌تر می‌شود.

داده‌ای که می‌تواند نتیجه را عوض کند: انتشار بیانیه مشترک یا جداگانه سه کشور، هر تغییر در تعداد حملات به عربستان در دو هفته آینده، و اینکه آیا واشنگتن نشست را تأیید یا محکوم می‌کند. اگر حملات حوثی‌ها پس از نشست تشدید شود، فرضیه نفوذ مؤثر ایران تضعیف می‌شود.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌های مشخص برای رصد در روزهای آینده: متن بیانیه پایانی و اینکه آیا سه کشور آن را امضا می‌کنند؛ تعداد حملات اعلام‌شده به خاک عربستان؛ اظهارات ترامپ درباره حمله یا توافق؛ و پیشرفت تصویب پیمان مکه در پارلمان ترکیه. این چهار شاخص بهتر از هر بیانیه‌ای نشان می‌دهند نشست کدام مسیر را گرفته است.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: شواهد موجود بیشتر از یک میز مدیریت بحران حمایت می‌کنند تا آغاز یک اتحاد. پیمانی که برای دفاع از عربستان در برابر حوثی‌ها فعال شد، اکنون به سراغ کشوری آمده که حوثی‌ها را همسوی آن می‌دانند؛ و ایرانی که زیر محاصره و تهدید حمله است، این دیدار را نشانه نفوذ منطقه‌ای خود معرفی می‌کند. هر دو طرف از این نشست چیزی می‌خواهند، اما نه الزاماً یک چیز.