عمان پیمان عدم تجاوز با ایران را پیش کشید؛ چرا ایده ۱۹۷۶ حالا برگشته و چه مانعی سر راهش است؟

بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶) در دانشگاه کمبریج خواستار «پیمان عدم تجاوز» میان هر هشت کشور حاشیه خلیج فارس، یعنی شش عضو شورای همکاری، عراق و ایران شد. همان روز مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران بودند. پرسش این است که آیا این ایده پنجاه‌ساله، در میانه جنگ و یک هفته پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، راه واقعی کاهش تنش است یا فقط یک چشم‌انداز.

مسئله چیست و چرا حالا؟

پیشنهاد عمان در لحظه‌ای مطرح شده که سه روند هم‌زمان جریان دارد: میانجی‌گری پاکستان و قطر میان تهران و واشنگتن، تشدید درگیری حوثی‌ها و عربستان، و هشدارهای دونالد ترامپ درباره احتمال دور تازه عملیات نظامی علیه ایران. البوسعیدی در کمبریج گفت مسائلی که باید در سطح منطقه حل شوند، به این دلیل «پیچیده‌تر، حل‌نشدنی‌تر و گاه ناممکن» شده‌اند که ترتیبات امنیتی منطقه «بیش از حد به قدرت‌های خارجی» تکیه کرده است.

پرسش اصلی این تحلیل این است: آیا پیمان عدم تجاوز هشت‌کشوری می‌تواند جایگزین یا مکمل چتر امنیتی آمریکا شود، و چه چیزی آن را از سطح سخنرانی به سطح سند می‌برد؟ برای پاسخ باید روشن کرد عمان دقیقاً چه گفته، دیگر بازیگران چه موضعی دارند، منافع اقتصادی مشترک چقدر واقعی است و موانع کجاست.

تایم‌لاین: از مسقط ۱۹۷۶ تا کمبریج ۲۰۲۶

تاریخ‌های زیر از متن رسمی سخنرانی وزیر خارجه عمان و گزارش‌های خبری خوانده‌شده آمده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. نوامبر ۱۹۷۶وزیران خارجه بحرین، ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان و امارات در مسقط برای «ترتیبات امنیت جمعی» گرد آمدند. به گفته البوسعیدی، این نخستین و آخرین بار بود که هر هشت کشور سر یک میز نشستند.
2. ۱۹۸۰اعلام «دکترین کارتر» در آمریکا؛ عمان به گفته وزیر خارجه‌اش نخستین کشوری بود که در همان سال قرارداد دسترسی نظامی با آمریکا امضا کرد.
3. ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۵تأسیس شورای همکاری خلیج فارس (۱۹۸۱)، تشکیل فرماندهی مرکزی آمریکا (۱۹۸۳) و استقرار ناوگان پنجم در منامه (۱۹۹۵).
4. آوریل و مه ۲۰۲۵پنج دور گفت‌وگوی غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری عمان.
5. فوریه ۲۰۲۶سه دور دیگر گفت‌وگو؛ سپس در ۲۸ فوریه حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد.
6. ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶تفاهم‌نامه ایران و آمریکا درگیری را متوقف کرد؛ بعدها درگیری از سر گرفته شد.
7. اوت ۲۰۲۶پاکستان، عربستان و ترکیه «توافق دفاعی مشترک مکه» را امضا کردند.
8. ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵)سخنرانی البوسعیدی در کالج گیرتون کمبریج با عنوان «امنیت فراگیر در خلیج فارس»؛ هم‌زمان نشست مقام‌های عربستان، پاکستان و ترکیه با مقام‌های ایرانی در تهران.
9. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان)سخنگوی وزارت خارجه قطر از ایران خواست تهدید کشورهای خلیج فارس را متوقف کند؛ پزشکیان و امیر قطر در مسکو دیدار کردند.
10. ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ آبان)البوسعیدی در لندن گفت نقش آمریکا در منطقه باید «اقتصادی» باشد نه نظامی؛ هم‌زمان مقام‌های ایرانی ایده‌های قطر را غیرقابل‌قبول خواندند.
11. ۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۲ آبان)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ موعدی که در تحلیل‌ها با تصمیم واشنگتن درباره ایران پیوند خورده است.

عمان دقیقاً چه پیشنهاد کرده است؟

متن رسمی سخنرانی که وزارت خارجه عمان منتشر کرده، سه جزء دارد. جزء نخست، دامنه است: «هر شش کشور شورای همکاری، و عراق، و مهم‌تر از همه ایران». جزء دوم، هدف است: «پیمان عدم تجاوز میان هر هشت کشور باید هدف باشد». جزء سوم، نقش قدرت‌های خارجی است: البوسعیدی گفت شراکت‌های خارجی نباید کنار گذاشته شوند، اما نقش آن‌ها در معماری امنیتی منطقه «دیگر نمی‌تواند اصلی باشد».

استدلال او درباره ایران نیز صریح است. در متن رسمی آمده که ایران با «۹۳ میلیون نفر و سه هزار سال تاریخ» تقریباً نیمی از سواحل خلیج فارس را در اختیار دارد و هر معماری امنیتی بدون ایران «ذاتاً ناپایدار» است. او افزود که موضوع، دوستی یا دشمنی با ایران نیست. برای دستور کار نشست احتمالی، «درک مشترک از ترتیبات تردد دریایی در تنگه هرمز» را پیشنهاد کرد و گفت حضور دوستان فرامنطقه‌ای «مفید است، اما ضروری نیست».

آنچه گفته نشده است

متن عمان سازوکار اجرایی، سازوکار راستی‌آزمایی، زمان‌بندی یا محل نشست را مشخص نمی‌کند. در مصاحبه بعدی با رسانه‌های بریتانیایی، او گفت آمریکا و دیگر دوستان می‌توانند «بسیار بیشتر» در اقتصاد منطقه سرمایه‌گذاری کنند و زمان «گذار از صرفاً نظامی به حوزه پرسودتر اقتصادی» است. رسانه‌های دولتی ایران این طرح را «پیمان امنیتی بدون آمریکا» عنوان کردند؛ اما متن رسمی عمان از حذف آمریکا سخن نمی‌گوید و فقط نقش «اصلی» آن را زیر سؤال می‌برد. این تفاوت برای فهم واکنش‌های بعدی مهم است.

داده: چرا هرمز همه را به هم گره زده است

مهم‌ترین پشتوانه عینی ایده عمان، وابستگی مشترک به یک گذرگاه است. طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا که در ۱۶ ژوئن ۲۰۲۵ منتشر شد، در سال ۲۰۲۴ به‌طور میانگین روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز گذشت؛ معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی. حدود یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز، عمدتاً از قطر، از همین مسیر عبور کرد. سهم عربستان از نفت خام عبوری ۳۸ درصد، یعنی ۵٫۵ میلیون بشکه در روز بود.

در برابر، راه‌های دورزدن هرمز محدودند. خط لوله شرق به غرب عربستان ظرفیت اسمی ۵ میلیون بشکه دارد و خط لوله امارات به فجیره ۱٫۸ میلیون بشکه؛ اما اداره اطلاعات انرژی آمریکا ظرفیت آزاد قابل‌استفاده هر دو را در شرایط اختلال فقط حدود ۲٫۶ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. ظرفیت مؤثر خط لوله گوره به جاسک ایران نیز حدود ۳۰۰ هزار بشکه است. این ارقام مربوط به پیش از جنگ ۲۰۲۶ است و وضعیت امروز تأسیسات را نشان نمی‌دهد.

تحلیل چندلایه: چه چیزی ایده را ممکن و چه چیزی آن را دشوار می‌کند؟

لایه امنیتی: اعتماد پس از حمله

مانع نخست تجربه همین جنگ است. البوسعیدی خود در لندن گفت ایران «بارها» به تأسیسات انرژی در سراسر خلیج فارس حمله کرده است. در جریان جنگ بندری در عمان و یک نفتکش نیز هدف قرار گرفت. از سوی دیگر، مقام‌های امنیتی ایرانی به خبرگزاری رویترز گفته‌اند تهران برای حمله به کابل‌های زیردریایی خلیج فارس در صورت حمله دوباره آمریکا یا اسرائیل طرح آماده کرده است. پیمان عدم تجاوز بدون پاسخ به این پرسش که «تعهد چگونه راستی‌آزمایی می‌شود» برای کشورهایی که هدف حمله بوده‌اند، اطمینان‌بخش نیست.

لایه دیپلماتیک: دو مسیر موازی

هم‌زمان با سخنرانی عمان، نشست تهران با حضور شاهزاده خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان، فیلدمارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین رئیس اطلاعات ترکیه برگزار شد. به گفته یک مقام امنیتی پاکستانی، «شبکه عدم تجاوز منطقه‌ای» یکی از موضوعات دستور کار بود؛ در کنار گفت‌وگوی ایران و آمریکا، حملات حوثی‌ها، هرمز و محاصره بنادر ایران. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، این نشست را احتمالاً «گام نخست به سوی سازوکارهای امنیت منطقه‌ای» خواند. پس دو مسیر عمانی و «پیمان مکه» از نظر واژگان به هم نزدیک‌اند، اما ترکیب اعضایشان یکی نیست.

لایه اقتصادی: منفعت مشترک، هزینه نابرابر

داده‌های بخش پیش نشان می‌دهد همه هشت کشور از بسته‌ماندن هرمز زیان می‌بینند، اما به یک اندازه نه. عربستان و امارات خط لوله جایگزین دارند؛ قطر، کویت، بحرین و عراق عملاً ندارند. ایران هم با ظرفیت حدود ۳۰۰ هزار بشکه‌ای جاسک تقریباً کاملاً به تنگه وابسته است. این ناهمگونی یعنی انگیزه کشورها برای پذیرفتن هزینه سیاسی پیمان یکسان نیست؛ کشورهای بدون مسیر جایگزین احتمالاً انگیزه بیشتری دارند (استنباط رونما).

لایه آمریکایی: چتر یا مانع؟

البوسعیدی جنگ کنونی را نتیجه حمله آمریکا به ایران در فوریه دانست. در مقابل، ترامپ روز جمعه گذشته باز هشدار داد واشنگتن ممکن است عملیات نظامی دیگری علیه ایران انجام دهد و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، کاهش غنی‌سازی را شرط پایان جنگ خوانده است. کشورهایی که میزبان پایگاه‌های آمریکایی‌اند، از جمله بحرین با ناوگان پنجم، نمی‌توانند بدون هماهنگی با واشنگتن تعهد عدم تجاوزی بدهند که با ترتیبات دفاعی موجودشان تعارض پیدا کند.

روایت بازیگران و جدول ذی‌نفعان

جدول زیر روایت هر طرف را فقط تا جایی که در منابع خوانده‌شده آمده است، نشان می‌دهد. جای خالی به معنای مخالفت یا موافقت نیست؛ به معنای نبود موضع علنی در منابع بررسی‌شده است.

روایت تحلیلگران نیز متفاوت است. خالد باطرفی، تحلیلگر سعودی، گفته شکاف میان طرف‌ها «عمیق» است و «اعتمادی وجود ندارد». انیسه بصیری تبریزی از اندیشکده چتم‌هاوس گفته دشوار است در ماه‌ها یا حتی سال‌های آینده چارچوب امنیت منطقه‌ای شکل بگیرد. حمیدرضا عزیزی از گروه بحران بین‌الملل گفته پاکستان، عربستان و ترکیه نگرانی مشترکی دارند که تقابل طولانی ایران و آمریکا منطقه را بی‌ثبات کند.

آثار برای ایران و منطقه

برای ایران، طرح عمان از نظر سیاسی جذاب است زیرا با گفتمان دیرینه تهران درباره امنیت درون‌زا هم‌خوان است و از زبان یک دولت عربی عضو شورای همکاری بیان می‌شود. اما هزینه آن هم روشن است: پیمان عدم تجاوز، اگر جدی باشد، تعهد متقابل می‌خواهد؛ یعنی ابزارهایی که ایران در این جنگ از آن‌ها برای فشار استفاده کرده، از تهدید تأسیسات انرژی همسایگان تا محدودکردن عبور از هرمز، در عمل محدود می‌شود. پذیرفتن چنین محدودیتی پیش از روشن شدن تکلیف جنگ با آمریکا برای تهران پرهزینه است.

برای مردم منطقه، پیامد ملموس‌تر اقتصادی است. بسته‌ماندن یا محدود بودن هرمز بر قیمت سوخت در جهان و صادرات کشورهای حاشیه خلیج فارس اثر گذاشته و در ایران با تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۸٫۷ درصدی مهر ۱۴۰۵ هم‌زمان شده است. هر چارچوبی که عبور امن از تنگه را قابل‌پیش‌بینی کند، می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد؛ اما اندازه این اثر بدون توافق واقعی قابل برآورد نیست.

برای همسایگان عرب، پیامد اصلی امنیتی است. کشورهایی مانند قطر که هم هدف حمله بوده‌اند و هم میانجی‌اند، در موقعیتی متناقض قرار دارند: هم به گفت‌وگو با تهران نیاز دارند و هم از ایران می‌خواهند تهدید را کنار بگذارد. طرح عمان این تناقض را حل نمی‌کند، اما برای آن یک نام و یک قالب پیشنهاد می‌دهد.

مطالعه موردی: نشست ۱۹۷۶ و چرا شکست خورد

البوسعیدی خود به مانع تاریخی اشاره کرد: پس از نشست مسقط، «رویدادهای بزرگی» رخ داد؛ انقلاب ایران، جنگ ایران و عراق و حمله شوروی به افغانستان. درس این تجربه آن است که چارچوب امنیت جمعی در منطقه نه به دلیل نبود ایده، بلکه به دلیل شوک‌های سیاسی بزرگ و رقابت بازیگران شکست خورد. امروز نیز جنگ جاری چنین شوکی است. تفاوت مهم این است که در ۱۹۷۶ مسئله پیشگیری بود؛ امروز مسئله پایان دادن به جنگی در جریان است.

گزینه‌ها و راهکارها

جدول زیر گزینه‌هایی را که از متن پیشنهاد عمان و گفت‌وگوهای جاری قابل استخراج است، با شواهد و ریسک‌هایشان کنار هم می‌گذارد. ستون «شواهد» مشخص می‌کند هر گزینه از کجا آمده است.

ضدتحلیل: شاید این طرح اصلاً برای اجرا مطرح نشده باشد

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که طرح عمان را نباید پیشنهادی واقعی برای امضا دانست. عمان در مذاکرات اصلی نقشی ندارد، هیچ کشور دیگری از شورای همکاری در منابع بررسی‌شده علناً از طرح حمایت نکرده و عربستان مسیر خود را از طریق پیمان مکه پیش می‌برد؛ پیمانی نظامی که امضاکنندگانش متعهدند با «همه ابزارهای لازم» تهدیدها را از میان ببرند. از این منظر، سخنرانی کمبریج بیشتر پیامی دیپلماتیک به لندن و واشنگتن است تا آغاز روندی منطقه‌ای.

شواهد موافق این اعتراض جدی‌اند: کارشناس چتم‌هاوس تحقق چارچوب را حتی در سال‌های آینده دشوار می‌داند، ایران پیشنهادهای قطر را رد کرده و حملات حوثی‌ها به عربستان ادامه دارد. اما شواهد مخالف هم وجود دارد: نشست تهران نخستین تماس سطح بالای ایران با سه کشور پیمان مکه از آغاز جنگ بود، «شبکه عدم تجاوز» در دستور کار همان نشست قرار داشت و طرفین توافق کردند گفت‌وگو ادامه یابد.

داده‌ای که می‌تواند این نتیجه را عوض کند: اگر عربستان یا امارات علناً از نشست هشت‌کشوری استقبال کنند، طرح از سطح ایده فراتر می‌رود؛ اگر یکی از آن‌ها آن را رد کند یا آمریکا آن را تضعیف ترتیبات دفاعی موجود بداند، وزن آن به یک سخنرانی کاهش می‌یابد.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد در روزهای آینده: نخست، واکنش رسمی وزارت خارجه ایران به طرح مشخص عمان؛ دوم، موضع علنی عربستان و امارات؛ سوم، تصمیم آمریکا پس از انتخابات ۱۲ آبان درباره ادامه یا توقف عملیات؛ چهارم، تغییر محسوس در تردد نفتکش‌ها از هرمز؛ پنجم، زمان و محل نشست بعدی کشورهای پیمان مکه با ایران.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: پیمان عدم تجاوز هشت‌کشوری در کوتاه‌مدت جایگزین چتر امنیتی آمریکا نمی‌شود و ابزار پایان جنگ هم نیست. اما منطق آن، یعنی وابستگی همه هشت کشور به گذرگاهی که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از آن می‌گذشت و راه جایگزین کافی ندارد، واقعی و مستند است. همین منطق است که ایده‌ای پنجاه‌ساله را دوباره به میز آورده است.

آنچه در هفته‌های آینده باید دید، این است که آیا ریاض و ابوظبی به دعوت مسقط پاسخ می‌دهند و آیا تهران حاضر می‌شود پیش از توافق با واشنگتن، تعهدی در قبال همسایگان بدهد. پاسخ به این دو پرسش روشن می‌کند طرح عمان آغاز یک روند است یا یادآوری یک فرصت ازدست‌رفته.