فاز دوم آب طالقان؛ ۳۵.۵٪ پیشرفت و گره ۵.۸ همتی

فاز دوم انتقال آب سد طالقان به قزوین دیگر فقط یک «پروژه در دست اجرا» نیست؛ اکنون می‌شود دقیق‌تر گفت کجای کار ایستاده است. این فاز که برای رساندن آب به محمدیه و مهرگان طراحی شده، حدود ۳۵ کیلومتر خط انتقال دارد، پیشرفت فیزیکی آن به بیش از ۳۵.۵ درصد رسیده و قرارداد بخش بعدی آن در مرحله نهایی‌شدن است. اما سرعت ادامه کار هنوز به یک متغیر وابسته است: تأمین پول.

طبق تازه‌ترین اعلام شرکت آب منطقه‌ای قزوین، تکمیل فاز دوم حدود ۵.۸ همت اعتبار نیاز دارد. در ماه‌های گذشته بخشی از عملیات عمرانی، سفارش لوله و لوله‌گذاری جلو رفته، اما برای رساندن آب به نقاط هدف، هم قراردادهای باقی‌مانده باید بسته شوند و هم منابع مالی به‌موقع وارد پروژه شود.

فاز دوم دقیقاً چه بخشی از پروژه بزرگ طالقان است؟

طرح انتقال آب از سد طالقان به شهرها و روستاهای استان قزوین از سال ۱۳۹۶ آغاز شده و در چند فاز تعریف شده است. فاز نخست، آب را به آبیک رساند. در این بخش حدود ۱۷ تا ۱۷.۵ کیلومتر خط انتقال اجرا شد و از مرداد ۱۴۰۱ وارد مدار بهره‌برداری شد. دبی اعلام‌شده برای این خط حدود ۲۵۰ لیتر در ثانیه است.

فاز دوم از ادامه همین مسیر برای رساندن آب به محمدیه و مهرگان تشکیل شده و با لوله‌های فولادی و چدن داکتیل در قطرهای ۱۴۰۰ و ۱۶۰۰ میلی‌متر اجرا می‌شود. فاز سوم نیز قرار است مسیر را از محدوده محمدیه و مهرگان به سمت غرب استان و تاکستان ادامه دهد.

کل طرح از فاز دوم بسیار بزرگ‌تر است. جدیدترین گزارش‌های آب منطقه‌ای قزوین می‌گویند هدف نهایی، تأمین بخشی از آب شرب ۱۶ شهر و ۱۹۲ روستا با ظرفیت حدود ۶۰ میلیون مترمکعب در سال است. در برخی گزارش‌های پیشین اعداد متفاوتی برای تعداد شهرها و روستاها منتشر شده بود؛ رونما در این نسخه از آخرین ارقام اعلام‌شده توسط مدیرعامل آب منطقه‌ای استفاده می‌کند.

۳۵.۵ درصد پیشرفت یعنی چه چیزی واقعاً روی زمین انجام شده؟

عدد پیشرفت فیزیکی وقتی معنا پیدا می‌کند که به عملیات اجرایی تبدیل شود. بر اساس گزارش مردادماه شرکت آب منطقه‌ای، از ۳۵ کیلومتر مسیر فاز دوم حدود ۲۰ کیلومتر مسیرسازی و حفاری شده است. سفارش تأمین حدود ۲۰ کیلومتر لوله ثبت شده و حدود ۱۵ کیلومتر لوله فولادی و چدن داکتیل وارد کارگاه شده است.

همچنین حدود ۱۳ کیلومتر کانال‌کنی انجام شده و ۱۲ کیلومتر لوله‌گذاری پایان یافته است. بنابراین پروژه از مرحله صرفاً اداری یا مطالعاتی عبور کرده و بخش قابل‌توجهی از عملیات زمینی آن اجرا شده؛ اما هنوز بیش از نیمی از مسیر و تأسیسات وابسته باقی مانده است.

اجرای این فاز توسط دو مجموعه پیمانکاری گزارش شده است: قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا و شرکت جهاد نصر کرمان. بخشی از خرید و اجرای لوله‌ها نیز در ماه‌های گذشته از طریق قراردادهای جداگانه جلو رفته است.

پس «قرارداد در آستانه نهایی‌شدن» مربوط به چیست؟

این نکته در نسخه قبلی خبر مبهم بود. چون بخشی از فاز دوم از قبل در حال اجراست، عبارت «قرارداد فاز دوم در حال نهایی‌شدن» نباید این تصور را ایجاد کند که تمام فاز دوم هنوز شروع نشده است.

بر اساس توضیحات حسن نصیری، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای قزوین، قراردادهای مربوط به ادامه بخش‌های اجرایی و تأسیساتی پروژه هنوز در حال تکمیل‌اند. در کنار آن، مدیرکل اوقاف قزوین نیز پیش‌تر گفته بود برای ادامه پروژه با قرارگاه خاتم‌الانبیا تفاهم‌نامه انجام شده و قرارداد بخش خط لوله و سپس تصفیه‌خانه در حال پیگیری است.

بنابراین خبر امروز بیشتر درباره عبور بخش‌های باقی‌مانده از مرحله تفاهم، تأمین اعتبار و مذاکره به قرارداد اجرایی است؛ نه آغاز یک پروژه کاملاً جدید.

گره اصلی ۵.۸ همت است

آب منطقه‌ای قزوین برای تکمیل فاز دوم حدود ۵.۸ همت اعتبار برآورد کرده است. این رقم نشان می‌دهد چرا پیشرفت پروژه فقط به توان پیمانکار وابسته نیست. بخش بزرگی از هزینه پروژه مربوط به لوله‌های قطور فولادی و چدن داکتیل، تجهیزات انتقال و تأسیسات جانبی است.

مسئولان استان در مقاطع مختلف از چند مسیر برای تأمین مالی نام برده‌اند: اعتبارات عمومی، ماده ۵۶، اوراق مرابحه و مشارکت سازمان اوقاف. در یکی از گزارش‌های رسمی‌تر نیز گفته شده حدود ۷۰ درصد هزینه پروژه به خرید لوله‌های فولادی با قطر بالا مربوط می‌شود.

در تازه‌ترین گزارش‌ها، بیش از ۱۲ هزار میلیارد ریال هزینه انجام‌شده برای پروژه ذکر شده است. این عدد با «۵.۸ همت مورد نیاز برای تکمیل فاز دوم» یک چیز نیست: اولی هزینه‌ای است که تاکنون انجام شده و دومی برآورد منابعی است که برای ادامه و تکمیل فاز نیاز است.

دو زمان‌بندی متفاوت؛ محمدیه زودتر، مهرگان بعدتر

در خبرهای اخیر دو موعد دیده می‌شود که اگر کنار هم توضیح داده نشوند، متناقض به نظر می‌رسند. حسن نصیری در یکی از گزارش‌های تازه گفته با تأمین اعتبار، هدف این است که آب سد طالقان تا پایان سال ۱۴۰۵ به محمدیه برسد. در گزارش‌های قبلی‌تر، خرداد ۱۴۰۶ به‌عنوان زمان هدف برای تکمیل بخش محمدیه و مهرگان مطرح شده بود.

این دو تاریخ می‌توانند به دو مرحله متفاوت پروژه مربوط باشند: رسیدن جریان آب به محمدیه تا پایان سال، و تکمیل کامل‌تر فاز مربوط به محمدیه و مهرگان تا خرداد ۱۴۰۶. با این حال هر دو موعد مشروط به تأمین منابع مالی و ادامه بدون وقفه عملیات هستند و هنوز نباید آنها را «تاریخ قطعی بهره‌برداری» دانست.

چرا قزوین به این خط انتقال نیاز دارد؟

مسئله اصلی استان فقط رشد جمعیت محمدیه یا مهرگان نیست؛ ساختار تأمین آب قزوین به‌شدت به منابع زیرزمینی وابسته است. آب منطقه‌ای قزوین پیش‌تر اعلام کرده بود حدود ۸۶ درصد منابع مصرفی استان از آب زیرزمینی تأمین می‌شود و آب شرب استان نیز تقریباً به‌طور کامل به چاه‌ها متکی بوده است.

دشت قزوین هم‌زمان با کسری مخزن آب زیرزمینی روبه‌روست. در گزارش‌های رسمی، کسری تجمعی مخازن زیرزمینی استان حدود ۸ میلیارد مترمکعب عنوان شده و گفته شده طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۱ حدود ۳ میلیارد مترمکعب از ذخایر زیرزمینی برداشت شده است.

در چنین شرایطی، اهمیت آب طالقان فقط تأمین آب یک شهر تازه‌توسعه‌یافته نیست؛ هدف اصلی این است که بخشی از برداشت آب شرب از چاه‌ها با آب سطحی جایگزین شود. ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده حدود ۶۰ میلیون مترمکعب در سال دقیقاً برای همین تغییر ترکیب منبع اهمیت دارد.

این پروژه چه چیزی را حل می‌کند و چه چیزی را نه؟

انتقال آب طالقان می‌تواند فشار بخشی از آب شرب را از منابع زیرزمینی کم کند، اما به‌تنهایی بحران آب استان را حل نمی‌کند. بخش بزرگ مصرف آب زیرزمینی قزوین همچنان مربوط به کشاورزی است و مدیریت برداشت چاه‌ها، الگوی کشت، بازچرخانی پساب و کنترل مصرف نیز باید هم‌زمان ادامه پیدا کند.

به همین دلیل پروژه طالقان را باید یک پروژه «تغییر منبع آب شرب» دید، نه راه‌حل کامل کسری آب استان. اگر مصرف و برداشت زیرزمینی در بخش‌های دیگر کنترل نشود، انتقال آب سطحی فقط بخشی از فشار را جبران خواهد کرد.

پیشرفت کل پروژه چرا فقط ۱۶.۶ درصد است؟

یکی از اعداد گیج‌کننده در خبرهای این پروژه، اختلاف میان پیشرفت ۳۵.۵ درصدی فاز دوم و پیشرفت حدود ۱۶.۶ درصدی کل طرح است. این دو عدد درباره یک چیز صحبت نمی‌کنند.

۳۵.۵ درصد مربوط به فاز دومِ محمدیه و مهرگان است. ۱۶.۶ درصد مربوط به کل طرح چندفازی انتقال آب طالقان به شهرها و روستاهای استان است؛ طرحی که ادامه آن تا غرب قزوین، تاکستان و شبکه‌های بعدی گسترش پیدا می‌کند. بنابراین بالا رفتن پیشرفت یک فاز الزاماً به معنای نزدیک‌شدن کل پروژه به پایان نیست.

نقطه‌ای که خبر بعدی باید روی آن تمرکز کند

برای سنجش واقعی پیشرفت، خبر بعدی نباید فقط یک درصد تازه منتشر کند. پنج عدد مهم‌تر وجود دارد: تاریخ امضای قراردادهای باقی‌مانده، مبلغ قطعی آنها، میزان اعتبار واقعاً تخصیص‌یافته، کیلومتر لوله‌گذاری‌شده و تاریخ تست و آب‌اندازی خط.

اگر تأمین مالی ۵.۸ همتی طبق برنامه جلو برود، هدف رساندن آب به محمدیه تا پایان سال و سپس تکمیل مسیر مهرگان قابل سنجش خواهد شد. اگر تخصیص منابع عقب بیفتد، حتی قرارداد نهایی هم به‌تنهایی تضمین‌کننده زمان‌بندی نیست.