نشست ترامپ و شی در پکن؛ هرمز، ایران و آینده رقابت آمریکا و چین

مسئله اصلی چیست؟

هرمز چگونه به کارت چانه‌زنی قدرت‌های بزرگ تبدیل شد؟

در ظاهر، نشست پکن درباره روابط آمریکا و چین بود؛ در عمل، درباره این بود که آیا دو قدرت بزرگ می‌توانند رقابتی را که هم‌زمان در چند جبهه جریان دارد، از نقطه انفجار دور نگه دارند یا نه. این چند جبهه شامل تجارت، فناوری، تایوان، ایران، نفت، LNG، مسیرهای دریایی و اعتبار سیاسی داخلی رهبران است.

چین در این نشست فقط طرف تجاری آمریکا نبود؛ مصرف‌کننده بزرگ انرژی خلیج فارس، بازیگر اصلی زنجیره تولید جهانی، قدرت دارای اهرم در بازار عناصر نادر خاکی و حامی سیاسی مهمی برای تهران نیز بود. آمریکا نیز فقط رقیب چین نبود؛ قدرتی بود که درگیر بحران ایران شده، به کاهش فشار نفتی نیاز دارد و در عین حال نمی‌خواهد پکن از بحران خاورمیانه برای افزایش نفوذ خود استفاده کند.

به همین دلیل، تنگه هرمز به یک موضوع صرفاً منطقه‌ای محدود نماند. هرمز به میز پکن رسید، چون اختلال در آن فقط صادرات نفت خلیج فارس را تهدید نمی‌کند؛ تورم آمریکا، رشد چین، امنیت انرژی آسیا، بازار LNG اروپا و اعتبار نظم دریایی تحت رهبری آمریکا را هم تحت فشار قرار می‌دهد.

چرا و چگونه هرمز به میز پکن رسید؟

هرمز به میز پکن رسید چون بحران ایران از یک بحران نظامی منطقه‌ای به یک مسئله جهانی عرضه انرژی تبدیل شد. تا زمانی که جنگ یا محدودیت دریایی فقط هزینه محلی داشته باشد، قدرت‌های بزرگ می‌توانند آن را از دور مدیریت کنند. اما وقتی جریان نفت، LNG، تورم، نرخ بهره، رشد جهانی و بازار سهام تحت تأثیر قرار می‌گیرد، بحران منطقه‌ای به دستور کار مستقیم رهبران بزرگ تبدیل می‌شود.

چین از یک سو به نفت خلیج فارس نیاز دارد و نمی‌خواهد امنیت انرژی‌اش گروگان یک جنگ طولانی شود. از سوی دیگر، فشار بیش از حد بر تهران می‌تواند یکی از معدود شرکای ضدآمریکایی پکن در خاورمیانه را تضعیف کند. بنابراین، چین به جای فشار حداکثری بر ایران، احتمالاً به سمت مدیریت محدود بحران می‌رود: عبور کشتی‌های کلیدی، حمایت لفظی از باز بودن مسیر انرژی، و جلوگیری از فروپاشی کامل کانال‌های تهران.

آمریکا نیز به چین نیاز دارد، نه از موضع اعتماد، بلکه از موضع ضرورت. واشنگتن می‌تواند فشار نظامی وارد کند، اما برای کاهش پایدار ریسک هرمز، به رفتار چین، خریداران آسیایی، بازار بیمه دریایی و محاسبات تهران هم نیاز دارد.

اثر اقتصادی

اثر اقتصادی نشست پکن را باید از مسیر قیمت نفت، LNG، تورم و زنجیره تأمین دید. اگر گفت‌وگوها به باز شدن پایدارتر هرمز کمک کند، بازار انرژی بخشی از ریسک ژئوپلیتیک را از قیمت‌ها خارج می‌کند. اما اگر نشست فقط پیام سیاسی تولید کند و وضعیت میدانی تغییر نکند، قیمت نفت و بیمه حمل‌ونقل همچنان بالا می‌ماند.

برای آمریکا، نفت بالای ۱۰۰ دلار فقط مسئله بازار نیست؛ مسئله بنزین، تورم، مصرف خانوار و انتخابات است. برای چین، اختلال در هرمز یعنی افزایش هزینه واردات انرژی، فشار بر تولید صنعتی و ضرورت بازتنظیم مسیرهای تأمین. برای اروپا، بحران LNG می‌تواند رقابت با آسیا بر سر محموله‌های جایگزین را شدیدتر کند.

محدودیت مسیرهای جایگزین مسئله را تشدید می‌کند. حتی اگر بخشی از نفت از طریق خطوط لوله عربستان و امارات دور زده شود، ظرفیت جایگزین با حجم عبوری هرمز فاصله دارد. بنابراین بازار فقط به بیانیه سیاسی واکنش پایدار نشان نمی‌دهد؛ به تعداد کشتی‌های عبوری، نرخ بیمه، قیمت Brent، مسیر نفتکش‌ها و رفتار ایران واکنش نشان می‌دهد.

اثر انسانی، اجتماعی و سیاسی

بحران هرمز در نهایت به سفره و زندگی روزمره می‌رسد. افزایش قیمت نفت می‌تواند هزینه سوخت، حمل‌ونقل، مواد غذایی و برق را بالا ببرد. در کشورهای واردکننده انرژی، به‌ویژه در آسیا، فشار بر خانوارها و صنایع انرژی‌بر سریع‌تر دیده می‌شود. در اقتصادهای فقیرتر، افزایش قیمت انرژی می‌تواند به کاهش یارانه، کسری بودجه و نارضایتی اجتماعی منجر شود.

از نظر سیاسی، ترامپ به کاهش فشار انرژی نیاز دارد تا نشان دهد هنوز توان مدیریت بحران خارجی را دارد. شی به ثبات نیاز دارد تا اقتصاد چین وارد شوک وارداتی تازه نشود. ایران نیز می‌خواهد نشان دهد در برابر فشار نظامی و اقتصادی، همچنان توان اثرگذاری بر یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های جهان را دارد.

اینجا اثر انسانی و اثر قدرت از هم جدا نیستند. هرچه بحران طولانی‌تر شود، هزینه آن از اتاق‌های مذاکره به پمپ بنزین، کارخانه، قبض برق و بودجه دولت‌ها منتقل می‌شود.

جمع‌بندی تحلیلی

نشست ترامپ و شی در پکن را نباید آشتی بزرگ آمریکا و چین دانست. این نشست بیشتر نشانه آن است که دو قدرت بزرگ به مرز خطرناک رقابت بی‌مهار نزدیک شده‌اند و اکنون می‌کوشند هزینه‌های آن را کنترل کنند. بحران ایران و هرمز این واقعیت را آشکار کرد که رقابت واشنگتن و پکن دیگر فقط در شرق آسیا یا بازار فناوری جریان ندارد؛ این رقابت از خلیج فارس تا تایوان و از نفت تا تراشه امتداد یافته است.

چین می‌خواهد انرژی باثبات، ایران قابل استفاده و رقابت قابل مدیریت داشته باشد. آمریکا می‌خواهد هرمز باز، ایران مهار، چین محدود و بازار داخلی آرام بماند. ایران نیز می‌خواهد نشان دهد حذف آن از معادله ممکن نیست. نتیجه این سه‌ضلعی احتمالاً نه صلح پایدار است و نه انفجار فوری؛ بلکه دوره‌ای از مدیریت بحران، معامله‌های محدود و چانه‌زنی سنگین پشت پرده خواهد بود.

برای رونما، اصل ماجرا همین‌جاست: پکن محل اعلام پایان رقابت نبود؛ اتاق تنظیم موقت رقابتی بود که اگر کنترل نشود، می‌تواند از تنگه هرمز تا تنگه تایوان، هزینه‌ای جهانی تولید کند.