نرگس محمدی: مردم ایران هزینه جنگ و سرکوب را می‌دهند

نرگس محمدی، برنده نوبل صلح ۲۰۲۳، در گفت‌وگویی تازه گفته فشار ناشی از جنگ و تشدید سرکوب داخلی هم‌زمان بر زندگی ایرانیان سنگینی می‌کند. او که پس از وخامت وضعیت جسمی به‌طور موقت از زندان آزاد شده، همچنین از ادامه نافرمانی مدنی و مقاومت اجتماعی پس از اعتراضات ۱۴۰۱ سخن گفته است.

چه اتفاقی افتاد؟

محمدی در گفت‌وگویی که روز جمعه ۱۸ سپتامبر انجام و ۱۹ سپتامبر منتشر شد، وضعیت کنونی جامعه ایران را حاصل هم‌زمان چند بحران توصیف کرد: جنگ، فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی. محور اصلی سخنان او این بود که هزینه این مجموعه فشارها بیش از هر چیز بر دوش مردم عادی قرار گرفته است.

این مصاحبه در شرایطی منتشر شده که محمدی پس از یک دوره بازداشت و بستری‌شدن در بیمارستان، فعلاً بیرون از زندان است اما پرونده قضایی و حکم او پابرجاست. او در پیام تکمیلی به مصاحبه‌کنندگان گفته تعلیق اجرای حکم به معنای پایان پرونده نیست و در صورت دستور دستگاه قضایی باید دوباره به زندان بازگردد.

آنچه می‌دانیم

محمدی ۵۴ ساله است و در سال ۲۰۲۳ جایزه صلح نوبل را دریافت کرد. او طی سال‌های گذشته چند بار بازداشت و زندانی شده و مجموع احکام صادرشده علیه او به ده‌ها سال زندان می‌رسد. بر اساس گزارش منتشرشده، او تاکنون حدود ۱۰ سال را در زندان گذرانده و دوره‌هایی از حبس انفرادی را نیز تجربه کرده است.

او در این گفت‌وگو شرح داده که در بازداشت دسامبر گذشته در مشهد، پس از حضور در مراسم یادبود خسرو علیکردی، وکیل حقوق بشر، از سوی نیروهای امنیتی مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته و سپس مدتی در انفرادی نگهداری شده است. محمدی گفته وضعیت جسمی او در آن دوره خطرناک بوده و در اول مه پس از از دست دادن هوشیاری به بیمارستان منتقل شده است. او بعداً با وثیقه آزاد و برای ادامه درمان به تهران منتقل شد.

محمدی همچنین گفته با وجود افزایش فشار، نشانه‌های نافرمانی مدنی در جامعه از بین نرفته است. او این روند را به اعتراضات پس از مرگ مهسا امینی در سال ۱۴۰۱ مرتبط می‌داند و معتقد است بخشی از نسل جوان نسبت به حقوق خود آگاهی بیشتری پیدا کرده است.

آنچه نمی‌دانیم

ادعاهای محمدی درباره نحوه رفتار نیروهای امنیتی در جریان بازداشت اخیر، از جمله ضرب‌وشتم و شرایط نگهداری در انفرادی، روایت شخص اوست و جزئیات مستقل و کاملی از پرونده و پاسخ نهادهای مسئول به همه این ادعاها در دسترس عمومی نیست. همچنین زمان احتمالی بازگشت او به زندان مشخص نشده است.

داده مستقلی که بتوان بر اساس آن شدت «افزایش سرکوب» را در همه نقاط ایران با یک شاخص واحد اندازه گرفت نیز وجود ندارد. بنابراین سخنان محمدی درباره وضعیت عمومی جامعه باید به‌عنوان ارزیابی یک فعال حقوق بشر و زندانی سیاسی باسابقه خوانده شود، نه جایگزین داده‌های مستقل درباره کل کشور.

چرا الان مهم است؟

اهمیت مصاحبه در هم‌زمانی آن با دو روند داخلی است. نخست، بحث درباره حدود اجرای قواعد اجتماعی و برخورد با نافرمانی مدنی همچنان در ساختار سیاسی ایران ادامه دارد. دوم، جنگ و فشار خارجی محاسبات امنیت داخلی را تغییر داده و دولت با مسئله حفظ انسجام اجتماعی در شرایط بحران روبه‌رو است.

در چنین فضایی، سخنان یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های مخالف سیاست‌های حقوق بشری جمهوری اسلامی تصویری از سوی دیگر این معادله ارائه می‌کند: این استدلال که فشار خارجی و جنگ الزاماً به کاهش شکاف داخلی منجر نمی‌شود و حتی می‌تواند در کنار کنترل امنیتی بیشتر، فشار مضاعفی بر جامعه ایجاد کند.

محمدی در عین مخالفت صریح با جنگ، تجربه شخصی خود از جنگ ایران و عراق را نیز یادآوری کرده است. او گفته خاطرات کودکی از جنگ و هم‌زمانی آن با سرکوب سیاسی دهه ۱۳۶۰ در شکل‌گیری نگاهش نسبت به جنگ و اقتدارگرایی مؤثر بوده است.

پیشینه

محمدی سال‌ها در حوزه حقوق زنان، مخالفت با مجازات اعدام و حقوق زندانیان فعالیت کرده است. او هنگام دریافت جایزه نوبل در زندان بود و خانواده‌اش جایزه را در اسلو دریافت کردند. ممنوعیت خروج از کشور نیز باعث شده سال‌ها از همسر و دو فرزندش که در فرانسه زندگی می‌کنند جدا بماند.

کتاب خاطرات او با عنوان «یک زن هرگز از مبارزه دست نمی‌کشد» در دوره زندان نوشته شده است. بر اساس گزارش تازه، بخش‌هایی از دست‌نوشته‌ها به کمک زندانیان دیگر به‌تدریج از زندان خارج شده و نسخه‌هایی از کتاب در چند زبان در ماه جاری منتشر می‌شود. انتشار فارسی و انگلیسی برای سال آینده برنامه‌ریزی شده است.

تأثیر خبر

این مصاحبه به‌خودی‌خود تصمیم سیاسی یا قضایی تازه‌ای ایجاد نمی‌کند، اما دو پرونده را دوباره در مرکز توجه قرار می‌دهد: وضعیت شخص محمدی و نسبت میان امنیت ملی، جنگ و حقوق مدنی در داخل ایران. واکنش احتمالی دستگاه قضایی به وضعیت او، به‌ویژه با توجه به معلق بودن اجرای حکم، می‌تواند اهمیت سیاسی بیشتری به این گفت‌وگو بدهد.

در سطح اجتماعی نیز اظهارات او بر شکافی متمرکز است که در سال‌های اخیر بارها دیده شده است: بخشی از حاکمیت بر انسجام و کنترل در دوره بحران تأکید دارد، در حالی که منتقدان استدلال می‌کنند محدودیت‌های داخلی خود می‌تواند سرمایه اجتماعی مورد نیاز برای عبور از بحران را کاهش دهد.

مسیر بعدی

سه موضوع قابل پیگیری است: تصمیم قضایی درباره ادامه آزادی موقت یا بازگشت محمدی به زندان؛ هرگونه پاسخ رسمی به ادعاهای او درباره نحوه بازداشت و نگهداری؛ و سیاست عملی حکومت در قبال نافرمانی‌های مدنی، به‌ویژه در حوزه پوشش اجباری. تغییر در هر یک از این سه حوزه می‌تواند نشان دهد فضای امنیتی دوره جنگ به سمت سخت‌گیری بیشتر حرکت می‌کند یا حکومت همچنان از بازکردن یک جبهه اجتماعی تازه پرهیز خواهد کرد.

تصویر شاخص آرشیوی است و مربوط به گفت‌وگوی ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ نیست.