ماهاما در سازمان ملل: عدالت اقلیمی را با بدهی نسازید

جان درامانی ماهاما، رئیس‌جمهور غنا، در سخنرانی خود در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل بر اصلاح ساختار حکمرانی جهانی، نمایندگی دائمی آفریقا در شورای امنیت، عدالت اقلیمی و تأمین مالی کشورهای آسیب‌پذیر از مسیر کمک‌های بلاعوض به جای وام تأکید کرد. او گفت کشورهای آفریقایی نباید برای جبران خسارت بحران اقلیمی که سهم اندکی در ایجاد آن داشته‌اند، بیشتر بدهکار شوند.

سخنرانی ماهاما یکی از صریح‌ترین مداخلات امروز از سوی یک رهبر آفریقایی بود؛ زیرا موضوع اقلیم را مستقیماً به مسئله نابرابری ساختاری در نظام مالی و سیاسی جهان پیوند زد. او همچنین خواستار جهانی شد که در آن هیچ نژاد، ملت یا تمدنی بر دیگری برتری ذاتی نداشته باشد و حل مناقشات از مسیر گفت‌وگو و قواعد مشترک دنبال شود.

عدالت اقلیمی از نگاه غنا

ماهاما گفت آفریقا کمتر از چهار درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کند، اما در برابر خشکسالی، فرسایش ساحلی، بارش‌های نامنظم و پیامدهای دیگر تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیری بالایی دارد. استدلال او این بود که کشورهای کم‌درآمد نباید برای بازسازی پس از فجایع اقلیمی مجبور به استقراض بیشتر شوند.

او از کشورهای توسعه‌یافته خواست تعهدات مالی اقلیمی را به صورت قابل پیش‌بینی و عمدتاً از طریق کمک بلاعوض اجرا کنند. این موضع با بحث گسترده‌تری در جنوب جهانی درباره افزایش بدهی عمومی و کاهش فضای مالی دولت‌ها برای سرمایه‌گذاری در بهداشت، آموزش، زیرساخت و سازگاری اقلیمی هم‌راستا است.

اصلاح شورای امنیت و نمایندگی آفریقا

رئیس‌جمهور غنا بار دیگر مسئله نمایندگی دائمی آفریقا در شورای امنیت را مطرح کرد. از دید او، ساختار فعلی شورای امنیت با توزیع جمعیت، قدرت و مسائل امنیتی امروز جهان همخوان نیست. آفریقا با بیش از یک میلیارد نفر جمعیت و سهم قابل توجهی از پرونده‌های مورد رسیدگی شورای امنیت، کرسی دائمی با حق تصمیم‌گیری متناسب ندارد.

ماهاما این مسئله را صرفاً مطالبه نمادین توصیف نکرد، بلکه آن را بخشی از بحران مشروعیت نظام چندجانبه دانست. پیام او این بود که اگر نهادهای بین‌المللی می‌خواهند اعتماد کشورهای جنوب جهانی را حفظ کنند، باید در ترکیب و شیوه تصمیم‌گیری خود بازنگری کنند.

جنگ‌ها و ضرورت گفت‌وگو

در بخش مربوط به مناقشات، ماهاما بر ارزش گفت‌وگو و همزیستی تأکید کرد و هشدار داد هیچ تمدن یا مردمی نباید هدف نابودی قرار گیرد. او خواستار استفاده از سازوکارهای سیاسی و چندجانبه برای پایان‌دادن به جنگ‌ها و کاهش شکاف‌های ژئوپلیتیکی شد.

لحن این بخش از سخنرانی با محور اصلی او درباره برابری انسانی هم‌راستا بود: اینکه نظم جهانی نمی‌تواند بر سلسله‌مراتب نژادی، تاریخی یا قدرت نظامی استوار باشد و در عین حال انتظار مشروعیت عمومی داشته باشد.

آنچه می‌دانیم

متن سخنرانی ماهاما و گزارش‌های رسمی دولت غنا نشان می‌دهد عدالت اقلیمی، اصلاح شورای امنیت، برابری انسانی و بازسازی اعتماد به چندجانبه‌گرایی از محورهای اصلی سخنان او بوده است. دولت غنا به طور مشخص تأکید کرده که تأمین مالی اقلیمی باید بیشتر بر کمک‌های بلاعوض تکیه کند تا وام‌های تازه.

آنچه هنوز روشن نیست

سخنرانی ماهاما زمان‌بندی یا سازوکار مشخصی برای اصلاح شورای امنیت ارائه نکرد و روشن نکرد کدام مدل نهادی را برای کرسی‌های دائمی آفریقا عملی‌تر می‌داند. همچنین در حوزه مالی اقلیمی، سخنرانی او خواست سیاسی را بیان کرد اما درباره منابع دقیق، سهم کشورها و سازوکار اجرایی کمک‌های بلاعوض جزئیات محدودی ارائه شد.

چرا الان مهم است؟

افزایش هزینه بدهی، کاهش کمک خارجی و فشار اقلیمی هم‌زمان بسیاری از دولت‌های آفریقایی را با محدودیت بودجه روبه‌رو کرده است. در چنین فضایی، بحث «وام یا کمک بلاعوض» صرفاً یک موضوع فنی مالی نیست؛ بر توان دولت‌ها برای حفظ خدمات عمومی و سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری اقلیمی اثر مستقیم دارد.

هم‌زمان، مطالبه اصلاح شورای امنیت نیز در سال‌های اخیر از یک بحث قدیمی به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوی اصلاح سازمان ملل تبدیل شده است. غنا با پیوندزدن این دو پرونده، نابرابری مالی و نابرابری سیاسی را بخشی از یک مسئله مشترک معرفی کرد.

اثر بر ایران

اثر مستقیم این سخنرانی بر ایران محدود است، اما دو بخش آن برای تهران قابل توجه است. نخست، بحث اصلاح شورای امنیت و افزایش نقش کشورهای غیرغربی با ادبیات رایج ایران درباره ساختار نامتوازن نظم بین‌المللی هم‌پوشانی‌هایی دارد. دوم، افزایش وزن کشورهای آفریقایی در نهادهای بین‌المللی می‌تواند بر ائتلاف‌های رأی‌گیری و دیپلماسی چندجانبه ایران نیز اثر بگذارد.

مسیر بعدی

برای سنجش اثر عملی این سخنرانی باید دید آیا غنا و دیگر کشورهای آفریقایی در نشست‌های بعدی مجمع عمومی، مذاکرات اقلیمی و بحث اصلاح شورای امنیت به پیشنهاد مشترک و قابل اجرا می‌رسند یا خیر. فاصله میان مطالبه سیاسی و توافق نهادی همچنان زیاد است، اما تکرار این مواضع از سوی رهبران آفریقایی نشان می‌دهد فشار برای تغییر ساختارها رو به افزایش است.