غنا با روزاتم وارد گفت‌وگو شد؛ نیروگاه هسته‌ای اول از وعده تا قرارداد چقدر راه دارد؟

پنجشنبه ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶)، جان ماهاما، رئیس‌جمهور غنا، در سومین نشست روسیه–آفریقا در مسکو گفت: «گفت‌وگو با روزاتم را درباره‌ی ایجاد نخستین نیروگاه هسته‌ای غنا آغاز کرده‌ایم.» جمله کوتاه است و گزارش‌های غنایی آن را «گام مهم» خوانده‌اند. اما پرسش تحلیلی این است: این جمله چه چیزی را درباره‌ی نخستین نیروگاه هسته‌ای غنا عوض می‌کند، و چه چیزی را که سال‌هاست معلق مانده دست‌نخورده می‌گذارد؟

ماهاما دقیقاً چه گفت؟

بر اساس دو گزارش مستقل غنایی از همان سخنرانی، ماهاما در نشست مسکو، به ریاست ولادیمیر پوتین، گفت صنعتی‌شدن به برق مطمئن و ارزان نیاز دارد و غنا دنبال «ترکیب متنوع انرژی، از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر» است و در همان حال «زیربنای استفاده‌ی صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای» را پیش می‌برد. سپس گفت گفت‌وگو با روزاتم آغاز شده است. او همچنین پیشنهاد کرد تسویه‌ی تجاری با ارزهای محلی و ابزارهای پرداخت دیجیتال انجام شود و از شرکت‌های روسی برای سرمایه‌گذاری در کشاورزی، کود، دارو و حمل‌ونقل دعوت کرد.

ماهاما همچنین از همکاری هسته‌ای دیرینه‌ی غنا و شوروی گفت و ادعا کرد شوروی در ۱۹۶۴ یک راکتور دومگاواتی پژوهشی در اختیار غنا گذاشت و دانشمندان غنایی برای کار با آن در روسیه آموزش دیدند. اطلاعات عمومی منتشرشده درباره‌ی راکتور پژوهشی غنا یکدست نیست؛ از این رو این سابقه را روایت رئیس‌جمهور می‌دانیم، نه واقعیت راستی‌آزمایی‌شده.

نکته: یک پایگاه خبری غنایی تصریح کرده که آغاز گفت‌وگو با روزاتم، به‌خودی‌خود، توافق نهایی یا زمان‌بندی ساخت را تأیید نمی‌کند. گزارش‌ها هیچ واکنش یا بیانیه‌ای از خود روزاتم هم ثبت نکرده‌اند.

این موضوع تازه نیست: از ۲۰۱۵ تا امروز

برنامه‌ی هسته‌ای غنا دهه‌هاست در جریان است. جدول زمانی زیر فقط رخدادهایی را آورده که منبع تاریخ‌دار دارند.

1. اوت ۲۰۱۵روزاتم و غنا یادداشت تفاهمی برای راکتوری با ظرفیت ۱۲۰۰ مگاوات امضا کردند. در آن زمان کل تولید برق غنا حدود ۲۸۳۱ مگاوات بود.
2. ژانویه ۲۰۱۷مأموریت هشت‌روزه‌ی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی زیرساخت‌های غنا را «برای آماده‌شدن جهت انتخاب فروشندگان بین‌المللی» ارزیابی کرد.
3. اکتبر ۲۰۱۹مأموریت پیگیری آژانس به این نتیجه رسید که «پیشرفت قابل‌توجهی» حاصل شده است.
4. ۲۰۲۲دولت طرح نیروگاه یک‌گیگاواتی را تصویب کرد و از فروشندگان آمریکا، روسیه، کانادا و کره جنوبی دعوت شد؛ امضای قرارداد برای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده بود.
5. آوریل و مه ۲۰۲۴گزارش‌ها از رقابت آمریکا و روسیه با چین، فرانسه و کره جنوبی می‌گفتند. مدیر اجرایی شرکت «نیوکلئار پاور غنا» اعلام کرد هنوز فروشنده‌ای انتخاب نشده و هدف ۲۰۳۰ از دست خواهد رفت؛ برنده قرار بود پایان ۲۰۲۴ اعلام شود.
6. ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۷ آبان ۱۴۰۵)ماهاما در مسکو از آغاز گفت‌وگو با روزاتم خبر داد.
7. ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)دیدار دوجانبه‌ی ماهاما و پوتین در کاخ کرملین، به‌گفته‌ی فهرست رویدادهای کرملین و یک رسانه‌ی خبری آفریقایی.

محاسبه‌ی رونما: یادداشت ۲۰۱۵ برای ۱۲۰۰ مگاوات بود و کل تولید برق همان زمان ۲۸۳۱ مگاوات؛ یعنی نیروگاه پیشنهادی حدود ۴۲ درصد ظرفیت آن روز کشور را به شبکه اضافه می‌کرد (۱۲۰۰ تقسیم بر ۲۸۳۱). این رقم فقط برای فهم اندازه‌ی پروژه است و ظرفیت پروژه‌ی امروز را نشان نمی‌دهد، چون گزارش‌های ۲۰۲۶ ظرفیت نداده‌اند.

استنباط رونما: زمان‌بندی‌های ۲۰۲۴ (انتخاب فروشنده تا پایان آن سال، آغاز ساخت از ۲۰۲۶) به‌ظاهر عقب افتاده‌اند، چون در اکتبر ۲۰۲۶ هنوز از «آغاز گفت‌وگو» حرف می‌زنند. هیچ منبع خوانده‌شده‌ای وضعیت مناقصه‌ی ۲۰۲۴ را پس از آن توضیح نداده است.

بیشتر بخوانید: غلات، کود و قرارداد نظامی؛ پوتین در مسکو به آفریقا چه عرضه کرد و چه پرسشی ماند؟

مشکل غنا انتخاب فروشنده است یا چیز دیگری؟

معاون برق وزارت انرژی غنا در ۲۰۲۴ گفته بود هر کشور بر اساس پیشنهاد خودش وارد رقابت شده و هزینه و فناوری تصمیم می‌گیرد، «نه صرفاً سیاست». آن موضع با ظاهر سخنرانی مسکو، که در نشستی سیاسی و در حضور میزبان روسی ایراد شد، به‌راحتی جور نمی‌شود؛ هرچند همین هم دلیل نمی‌شود که فروشنده انتخاب‌شده باشد، چون گزارشی از نتیجه‌ی مناقصه منتشر نشده است.

سنجه‌های دیگری هم وجود دارد که گزارش‌های همان سال نشان می‌دهند. تقاضای برق غنا از ۲۰۱۰ سالانه ۷ تا ۱۰ درصد رشد کرده و از ۲۰۲۳ قطع‌های مکرر و طولانی برق بر کشور سایه انداخته بود؛ در آوریل ۲۰۲۴ رئیس‌جمهور وقت صادرات برق به توگو، بورکینافاسو، بنین و ساحل عاج را متوقف کرد. بن بوکای، پژوهشگر یک مرکز سیاست‌گذاری انرژی در آفریقا، هشدار داد بدهی به تولیدکنندگان مستقل برق می‌تواند سرمایه‌گذاران خصوصی را بترساند و غنا شاید ناچار شود طرح‌هایش را «بازنگری» کند، چون ضمانت‌ها وجود ندارد.

استنباط رونما: از این شواهد می‌شود نتیجه گرفت ریسک پرداخت در بخش برق، که نیروگاهی چندمیلیاردی باید روی آن سوار شود، سنگین‌تر از اسم شرکت سازنده است. این فقط برداشت ماست؛ منبعی نظر مستقیم درباره‌ی «مهم‌تر از فروشنده» بودن نداده است، و داده‌ی تازه‌ی ۲۰۲۶ درباره‌ی بدهی‌های بخش برق در منابع خوانده‌شده نبود.

هدف رسمی هم روشن است: سهم انرژی هسته‌ای ۵ درصد سبد انرژی تا ۲۰۳۰ و ۳۵ درصد تا ۲۰۷۰. هدف ۲۰۳۰، به‌گفته‌ی خود مسئول برنامه در ۲۰۲۴، از دست خواهد رفت؛ پس هر زمان‌بندی تازه‌ای باید با شواهد سنجیده شود، نه با تکرار تاریخ‌های قبلی.

روسیه چه می‌خواهد و غنا چه اهرمی دارد؟

در همین سفر، یک قرارداد دیگر هم گزارش شده که ربطی به هسته‌ای ندارد اما فضای مذاکره را روشن می‌کند. شرکت آلومینیوم روسی «روسال» با شرکت دولتی توسعه‌ی آلومینیوم غنا برای معدن بوکسیت نین‌یاهین، تا ۵ میلیون تن در سال، و پالایشگاه آلومینای ۱٫۲ میلیون تنی در مرحله‌ی بعد توافق کرده است. به‌گفته‌ی همان گزارش، وزیر خارجه‌ی غنا هم گفت روسیه از درخواست غنا برای پیوستن به بریکس «قاطعانه» حمایت می‌کند.

استنباط رونما: در چنین بسته‌ای، هسته‌ای می‌تواند یکی از چند برگ مذاکره باشد؛ مثلاً در کنار منابع معدنی و دسترسی روسیه به بازار آفریقا. اما هیچ منبعی نگفته این مذاکرات به هم گره خورده‌اند، و این فقط برداشت ماست.

بیشتر بخوانید: پوتین در نشست مسکو می‌گوید روسیه دنبال «استعمار نو» در آفریقا نیست

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «این فقط مقدمه‌ی یک پیمان بزرگ است»

کسانی که اعلام ماهاما را جدی می‌گیرند می‌توانند به سه نکته تکیه کنند: روزاتم از ۲۰۱۵ یادداشت تفاهم ۱۲۰۰ مگاواتی دارد و غنا از ۱۹۶۴ (به‌روایت رئیس‌جمهور) با فناوری روسی آشناست؛ رئیس‌جمهور پیش از اعلام، در سطح بالا با پوتین دیدار کرده است؛ و آغاز گفت‌وگوی علنی در چنین نشستی معمولاً بعد از مذاکره‌های پشت‌پرده می‌آید. این استدلال درباره‌ی پیوند سیاسی قوی است.

ضعف آن شواهد است: یادداشت ۲۰۱۵ یازده سال پیش امضا شد و به قرارداد نرسید؛ اعلام ۲۰۲۶ هیچ عدد، محل یا زمانی ندارد؛ و غنا در ۲۰۲۲ برای فروشندگان چند کشور درِ مناقصه را باز کرده بود. «گفت‌وگو» همان‌قدر می‌تواند مقدمه‌ی قرارداد باشد که پیامی دیپلماتیک.

چه چیزی باید دید تا گفت‌وگو جدی شود؟

بیشتر بخوانید: راکتور کوچک با روسیه در میانه جنگ؛ پروتکل تازه کدام بخش از کسری برق ایران را حل می‌کند؟

پس قضیه این است

اعلام ماهاما واقعی است و تاریخ و مکانش مشخص؛ اما فقط یک چیز را اثبات می‌کند: غنا و روسیه علناً درباره‌ی نیروگاه هسته‌ای گفت‌وگو می‌کنند. اینکه این گفت‌وگو به قرارداد می‌رسد، با چه فناوری و با چه پولی، هنوز نامعلوم است. سابقه‌ی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ نشان می‌دهد وعده‌ها در این پرونده بارها از زمان‌بندی جلو افتاده‌اند.