غلات، کود و قرارداد نظامی؛ پوتین در مسکو به آفریقا چه عرضه کرد و چه پرسشی ماند؟

سومین اجلاس روسیه–آفریقا در کاخ بزرگ کرملین با حضور نمایندگان ۴۸ کشور و، به گفته‌ی پوتین، ۲۲ رهبر برگزار شد (آسوشیتدپرس تعداد رهبران را حدود ۲۰ نفر نوشته است). مسکو در این دو روز، ۶ و ۷ آبان، سه چیز را عرضه کرد: غلات و کود با رقم‌های مشخص، همکاری نظامی و امنیتی با ۴۵ کشور، و روایتی از «هم‌پیمانان طبیعی» در برابر نظم قدیمی. پرسش این تحلیل ساده است: این بسته چه چیزی را واقعاً ثابت می‌کند، و چرا مسئله‌ی سربازگیری از آفریقا در سایه‌ی آن ماند؟

پوتین چه رقم‌هایی را روی میز گذاشت؟

ارقام اجلاس همه از زبان مقام‌های روسی است و تا اینجا هیچ‌کدام را نهاد مستقلی بازبینی نکرده است. بااین‌حال، چون پایه‌ی اصلی استدلال مسکو برای «شراکت» همین‌هاست، باید کنار هم دیده شوند.

این ارقام با هم چه می‌گویند؟

محاسبه‌ی رونما: اگر ۱۳ میلیون تن در ۹ ماه به سال کامل تعمیم داده شود، سرعت صادرات غلات حدود ۱۷ میلیون تن در سال است، یعنی نزدیک به رقم پارسال و کمی کمتر. برعکس، کود با ۲.۲ میلیون تن در ۹ ماه به حدود ۲.۹ میلیون تن در سال می‌رسد، یعنی نزدیک به دو برابر پارسال. این استنباط فرض می‌کند که صادرات در طول سال یکنواخت است؛ در بازار غلات، فصل برداشت این فرض را ضعیف می‌کند، پس عدد تقریبی است.

معنای این مقایسه آن است که رشد اصلی روسیه در آفریقا، اگر ارقام درست باشد، در کود است نه در غلات. این نکته مهم است چون پوتین گفت مسکو آماده است دامنه‌ی جغرافیایی ارسال محصولات کشاورزی را بیشتر کند؛ در همان حال، حمله‌ها در دریای سیاه صادرات غلات روسیه و اوکراین را همچنان مختل می‌کند. منبع خوانده‌شده‌ای سهم کمک و سهم فروش تجاری را در این ارقام جدا نکرده است.

پوتین رقم‌ها را در چارچوب مخالفت با «سیاست‌های استعماری» گفت: به ادعای او شرکت‌های روسی سود خود را در اقتصاد آفریقا سرمایه‌گذاری می‌کنند و مانند قدرت‌های امپریالی سابق سود را بیرون نمی‌برند. این ادعا را رقمی پشتیبانی نمی‌کند؛ هیچ‌کدام از اسناد اجلاس سرمایه‌گذاری مستقیم روسیه در آفریقا را عددی نکرده است. نکته‌ی مهم دیگر اندازه‌ی کلی است: مبادله‌ی ۲۷ میلیارد دلاری با قاره‌ای با نزدیک به ۱.۶ میلیارد نفر جمعیت، به گفته‌ی منابع تحلیلی، هنوز از مبادلات آفریقا با چین یا اتحادیه‌ی اروپا کوچک‌تر است. مسکو در سیاست از وزن خود بزرگ‌تر بازی می‌کند و در اقتصاد کوچک‌تر است.

بیشتر بخوانید: آمریکا وزارت دفاع رواندا و یک مؤسسه‌ی مالی را به‌خاطر حمایت از شورشیان ام‌۲۳ تحریم کرد

همکاری امنیتی: «ثبات» برای چه کسی؟

پوتین گفت مسکو به کشورهای آفریقایی در «حفظ ثبات داخلی و امنیت» و تقویت توان دفاعی و پلیسی کمک می‌کند و با ۴۵ کشور موافقت‌نامه‌ی نظامی و فنی‌نظامی دارد. فارغ از نام‌گذاری‌ها، معنای عملی این جمله در ساحل روشن است: مالی، نیجر و بورکینافاسو در سال‌های اخیر از فرانسه به سمت مسکو چرخیده‌اند و مالی با کمک شبه‌نظامیان روسی با حمله‌ی جهادگرایان روبه‌رو است. پیش از اجلاس هم وزیر انرژی روسیه از «قراردادهای بزرگ همکاری» با مالی خبر داده بود و مالی از میزبان‌های همراه اجلاس معرفی شده بود.

این بخش از بسته برای حکومت‌های درگیر امنیت جذاب است، چون بدون شرط سیاسی غربی می‌آید. اما سه چیز را باید از هم جدا کرد: وجود موافقت‌نامه، اجرای آن، و نتیجه‌ی آن. اسناد اجلاس از اولی می‌گوید؛ درباره‌ی دومی، یعنی آنچه در میدان تحویل می‌شود، و سومی، یعنی کاهش واقعی خشونت، رقمی منتشر نشده است. تفسیر «ثبات» هم بسته به مخاطب فرق می‌کند: برای حکومت، پایداری در قدرت؛ برای مردم، همان‌قدر که حمله‌ها کم شود.

نگرانی از سربازگیری: پرسشی که اجلاس دور زد

در همان روزها گزارش‌هایی درباره‌ی سربازگیری اجباری آفریقایی‌ها برای جنگ اوکراین منتشر شد. به نوشته‌ی خبرگزاری فرانسه، نیجریه، کنیا و آفریقای جنوبی علناً ابراز نگرانی کرده‌اند. سازمان عفو بین‌الملل در نامه‌ای سرگشاده که روز سه‌شنبه منتشر شد، از «سربازگیری اجباری و فریبکارانه» نوشت و از رهبران خواست از روسیه بخواهند هرگونه سربازگیری از آفریقا و سایر کشورها را متوقف کند. گزارش‌های رسمی روسیه از اجلاس و روایت آسوشیتدپرس و شینهوا این موضوع را نمی‌آورند.

این سکوت دلیل نمی‌شود که ادعاها اثبات‌شده باشند: تعداد افراد، کشورهای مبدأ و شیوه‌ی جذب را هیچ منبع خوانده‌شده‌ای عددی نکرده است. اما نبود پاسخ هم رضایت نیست. مسئله برای کشورهای آفریقایی از این جهت حساس است که همان اجلاسی که از «احترام به حاکمیت» می‌گوید، به‌طور هم‌زمان پرسشی درباره‌ی شهروندان خودشان را بی‌پاسخ گذاشته است. در منابع خوانده‌شده موضعی از رهبران حاضر در اجلاس درباره‌ی این موضوع نیامده؛ پس نمی‌توان گفت مسئله شرط همکاری شده یا به حاشیه رفته است.

بیشتر بخوانید: تانزانیا یک سال بعد: ۵۱۸ کشته‌ی رسمی و هنوز هیچ مأمور امنیتی بازداشت نشده است

شورای امنیت و برچسب «هم‌پیمان طبیعی»

پوتین گفت نبود نماینده‌ی آفریقا در شورای امنیت سازمان ملل «ناعادلانه» است و رئیس‌جمهوری کنیا، ویلیام روتو، هم گفت آفریقا بدون عضویت دائم نمی‌تواند ادامه دهد. این هم‌صدایی کم‌هزینه است: روسیه عضو دائم و دارای حق وتو است و ساختار شورا را تغییر نمی‌دهد، و موضع آفریقا دهه‌هاست ثابت است. چیزی که تازه است، قاب‌بندی است: «ما هم‌پیمانان طبیعی در ساختن نظمی چندقطبی هستیم». این جمله یک مدعای سیاسی است نه سندی که تعهد ایجاد کند؛ تعهد در برنامه‌ی اقدام ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ و قراردادهای دوجانبه می‌آید که متن همه‌ی آن‌ها هنوز در دسترس نیست.

قوی‌ترین استدلال طرف مقابل

مدافعان رویکرد مسکو می‌توانند بگویند آفریقا حق دارد شریک‌هایش را متنوع کند و فرانسه و غرب سال‌ها شروط سیاسی تحمیل کرده‌اند؛ روسیه حداقل غلات و کود را بدون چنین شرطی عرضه می‌کند و پیشنهاد تولید دارو و واکسن در خود قاره را داده است. افزایش دانشجویان آفریقایی در روسیه هم نشان می‌دهد پیوندها فقط نظامی نیست.

این استدلال بخشی از واقعیت را می‌گیرد. اما ضعف آن در دو جاست: اول، ارقام اصلی ادعای خود مسکو است و تفکیک نشده که چه سهمی تجاری و چه سهمی کمک است؛ دوم، همین «بدون شرط» بودن در حوزه‌ی نظامی با پرسش سربازگیری و رفتار شبه‌نظامیان روسی در ساحل می‌خواند. به همین دلیل نمی‌توان از رشد کود نتیجه گرفت که شراکت روسیه برای قاره هزینه‌ی اندکی دارد.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

متن کامل سی‌وسه سند امضاشده (به نقل از کرملین)، ارزش و برنامه‌ی اجرایی قراردادهای مالی، سهم واقعی روبل در تسویه‌ها، تعداد و منشأ آفریقایی‌های جذب‌شده در ارتش روسیه، و اینکه بیانیه‌ی نهایی به سربازگیری اشاره می‌کند یا نه، در منابع خوانده‌شده نیامده است. جزئیات تأییدنشده‌ی قراردادهای مالی و انرژی با مالی نیز فقط از اظهارات پیش از اجلاس شناخته می‌شود.

نتیجه: کدام برداشت پشتوانه‌ی بیشتری دارد؟

قوی‌ترین برداشت این است که روسیه در اجلاس دو چیز را برجسته کرد: مواد خوراکی و کشاورزی (به‌ویژه کود) که برای کشورهای واردکننده فوراً ملموس‌اند، و همکاری امنیتی که برای حکومت‌های درگیر بحران جذاب است. ضعیف‌ترین بخش روایت مسکو ادعای سرمایه‌گذاری بدون «سودبری» و غیبت پاسخ درباره‌ی سربازگیری است. نشانه‌هایی که برداشت را تغییر می‌دهند: انتشار متن اسناد امضاشده با ارزش مالی، گزارش مستقل از حجم واقعی صادرات کود و غلات، و موضع رسمی دولت‌هایی مانند نیجریه، کنیا یا آفریقای جنوبی درباره‌ی سربازگیری.