بقایی سخنرانی روبیو در آتن را «تحریف تاریخ برای توجیه زور» خواند

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، صبح جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ در واکنش به سخنرانی مارکو روبیو در آتن، وزیر خارجه آمریکا را متهم کرد که با خوانشی گزینشی از تاریخ یونان، سیاست قدرت و توسل به زور را مشروع جلوه می‌دهد. این واکنش در حالی منتشر شد که متن و ویدئوی سخنرانی ۷ اکتبر روبیو در پایگاه رسمی وزارت خارجه آمریکا قرار گرفته است.

چه اتفاقی افتاد؟

واقعیت: خبرگزاری ایسنا ساعت ۰۹:۱۵ روز جمعه، به نقل از وزارت امور خارجه ایران، متن واکنش بقایی را منتشر کرد. موضوع واکنش، سخنرانی روبیو در روز چهارشنبه ۱۵ مهر، برابر با ۷ اکتبر ۲۰۲۶، در آتن بود. برنامه رسمی سفر وزیر خارجه آمریکا نیز حضور او در یونان و ایراد سخنرانی در محوطه تاریخی پنیکس را تأیید می‌کند.

موضع اعلام‌شده ایران: بقایی نوشت روبیو تاریخ غرب را از یونان و روم تا مسیحیت، اروپا و آمریکا به یک خط مستقیم فروکاسته و مفاهیم تاریخی را از زمینه خود جدا کرده است. او این روش را «آناکرونیسم» یا درهم‌آمیختن زمان‌ها و مفاهیم تاریخی خواند و گفت نتیجه آن، تبدیل تاریخ به وسیله‌ای برای توجیه قدرت امروز آمریکاست.

سخنگوی وزارت خارجه ایران در بخش دیگری از موضع خود به سنت‌های انتقادی در یونان باستان اشاره کرد و استدلال کرد که تاریخ یونان فقط روایت قدرت و شکوه نیست، بلکه شامل نقد تکبر، تجاوز و حدود قدرت سیاسی نیز می‌شود. او در نهایت آمریکا را متهم کرد که با حذف این بخش، از تاریخ برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های ستیزه‌جویانه استفاده می‌کند.

چه چیزی تأیید شده و چه چیزی ادعاست؟

انتشار سخنرانی روبیو در وب‌سایت رسمی وزارت خارجه آمریکا و انتشار واکنش بقایی از سوی وزارت خارجه ایران، دو واقعیت قابل‌تأییدند. اما تعبیرهایی مانند «تحریف تاریخ»، «تقدیس قدرت» و «توجیه جنگ‌افروزی» ارزیابی سیاسی مقام ایرانی است؛ این خبر آنها را به‌عنوان ادعای بقایی نقل می‌کند، نه به‌عنوان نتیجه مستقل و اثبات‌شده.

در مقابل، دولت آمریکا نیز چارچوب ارزشی و تاریخی سخنرانی روبیو را روایت خود از منافع، تمدن غرب و سیاست «اول آمریکا» ارائه می‌کند. برای داوری درباره معنای دقیق سخنان او باید متن کامل سخنرانی خوانده شود؛ گزیده‌های دو طرف به‌تنهایی جای متن اصلی را نمی‌گیرند.

چرا این واکنش اهمیت دارد؟

تحلیل: اهمیت واکنش تازه در اعلام تصمیم دیپلماتیک جدید نیست؛ در میدان روایت‌سازی است. تهران پاسخ خود را از سطح اختلاف درباره یک سیاست مشخص، به سطح مشروعیت استفاده از قدرت نظامی برده است. این جابه‌جایی نشان می‌دهد وزارت خارجه می‌کوشد پیام ایران را برای مخاطبان دانشگاهی و افکار عمومی غرب نیز صورت‌بندی کند، نه فقط برای دولت آمریکا.

با این حال، جنگ روایت‌ها به‌خودی‌خود موازنه نظامی یا نتیجه مذاکره را تغییر نمی‌دهد. اثر سیاسی آن زمانی قابل سنجش است که موضع‌گیری به حمایت دیپلماتیک کشورها، تغییر در قطعنامه‌ها، کاهش یا افزایش فشار و یا بازشدن یک کانال مذاکره منجر شود. برای پس‌زمینه مسیر سیاسی بحران، تحلیل رونما درباره تبدیل توقف حمله به توافق ایران و آمریکا و گزارش مربوط به وعده ترامپ درباره توقف عملیات قابل مراجعه است.

گام بعدی چیست؟

شاخص مهم بعدی، پاسخ احتمالی وزارت خارجه آمریکا یا توضیح تکمیلی درباره منظور روبیو از ارجاعات تاریخی سخنرانی آتن است. در سطح عملی، باید دید آیا این جدال لفظی بر کانال‌های غیرمستقیم گفت‌وگو، پیشنهادهای مطرح‌شده برای پایان جنگ یا مواضع کشورهای میانجی اثر می‌گذارد. تا آن زمان، تحول قابل‌اثبات این است که تهران رسماً به سخنرانی وزیر خارجه آمریکا پاسخ داده؛ نه اینکه مسیر مذاکرات یا عملیات نظامی تغییر کرده باشد.