فصل کاشت منتظر نمی‌ماند؛ چرا گرهِ کودِ هرمز از قیمت امروز خطرناک‌تر است؟

چهارشنبه ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر)، در حاشیه نشست سالانه صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در بانکوک، ژورژه موریرا دا سیلوا، معاون دبیرکل سازمان ملل و مدیر اجرایی دفتر خدمات پروژه‌ای این سازمان (UNOPS)، هشدار داد اگر آمریکا و ایران طی «چند هفته» به توافق نرسند، «فصل کاشت را از دست می‌دهیم». او مسئول سازوکاری است که سازمان ملل برای عبور کشتی‌های حامل کود از تنگه هرمز طراحی کرده، اما هنوز اجرا نشده است.

نکته جالب این است که قیمت‌ها چنین تصویری نمی‌دهند: اوره‌ای که در آوریل نزدیک ۹۵۰ دلار در هر تن به هند می‌رسید، در تابستان به حدود ۳۹۰ دلار رسید. پس آیا هشدار سازمان ملل اغراق است؟ این تحلیل نشان می‌دهد پاسخ در تفاوت «قیمت» و «دسترسی» است.

تز: خطر اصلی، پنجره زمانی است نه قیمت لحظه‌ای

تز این تحلیل: آرامش نسبی بازار اوره شکننده است و به دو عامل موقت تکیه دارد، بازگشت صادرات چین و برداشت از ذخایر کشورهای بزرگ واردکننده؛ هیچ‌کدام برای کشورهای فقیر واردکننده در آفریقا و جنوب آسیا دسترسی تضمین‌شده نمی‌سازد. اگر کود تا پیش از کاشت نرسد، قیمت امروز بی‌اهمیت می‌شود.

چه چیز تز را تقویت می‌کند: قیمت مناقصه‌های پاییزی بالاتر از ۴۵۰ دلار، تشدید محدودیت صادرات چین و روسیه، و نبود فعال‌سازی سازوکار تا اواسط آبان. چه چیز تضعیفش می‌کند: فعال‌سازی سازوکار با عبور پایدار چند کشتی در روز، یا قیمت‌های زیر ۴۰۰ دلار در مناقصه‌های بعدی.

چه اتفاقی افتاده است

جنگ از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد و تنگه هرمز عملاً بسته ماند؛ آمریکا هم محاصره دریایی بنادر ایران را ادامه می‌دهد. به گفته مقام سازمان ملل، پیش از جنگ حدود یک‌سوم اوره تجارت جهانی و نزدیک به نیمی از گوگرد دریایی (ماده خام کود فسفاته) از این تنگه می‌گذشت. گروه کاری ملل در مارس تشکیل شد؛ طرح آن شامل مرکز هماهنگی در عمان برای ثبت کشتی‌ها، ناظران ملل در بنادر خلیج فارس برای تأیید بارگیری و ردیابی کشتی‌ها در مسیر است. آتش‌بس موقت از میانه ژوئن تا میانه ژوئیه برقرار بود و سپس فروپاشید؛ از آن زمان طرفین از طریق میانجی‌ها پیشنهاد رد و بدل می‌کنند. وزارت خارجه آمریکا به نقل از یک سخنگو گفته ارتش آمریکا علیه «اختلال ایران در آزادی کشتیرانی» اقدام می‌کند و ایران را به «گروگان گرفتن اقتصاد جهانی» متهم کرده است. سفارت ایران در بانکوک و کاخ سفید تا زمان انتشار گزارش‌ها پاسخ نداده بودند.

سازوکار اثر

زنجیره چنین است: بسته شدن تنگه ← کاهش صادرات اوره، آمونیاک و گوگرد ← جهش قیمت و کمبود در کشورهای وابسته به واردات ← کاهش مصرف کود یا تأخیر در آن ← افت بازده محصول ← فشار بر قیمت غذا چند ماه بعد. حلقه مهم این زنجیره زمان است: کود باید پیش از کاشت برسد، و به گفته موریرا دا سیلوا حتی با بازگشایی فوری، عادی شدن تجارت سه تا چهار ماه طول می‌کشد. فائو هم هشدار داده کمبود کود می‌تواند بازده را کم و عرضه را در نیمه دوم ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ تنگ کند.

شواهد و داده

یک نکته روش‌شناختی: عدد ۴۵ میلیون نفر که موریرا دا سیلوا برای افزایش گرسنگی ذکر می‌کند، برآورد خود گروه کاری ملل است و در مصاحبه‌های ماه مه و سپتامبر تکرار شده؛ منبع مستقل برای آن پیدا نکردم.

اثر بر ایران

کانال قابل ردیابی، صادرات است: مؤسسه IFPRI ایران را در کنار قطر و عربستان در فهرست صادرکنندگان اوره‌ای می‌آورد که صادراتشان از هرمز مسدود شده، و محاصره بنادر ایران توسط آمریکا همین کانال را از سوی دیگر می‌بندد. اثر مستقیم بر تأمین کود کشاورزان ایرانی را با داده تأییدشده نمی‌توان سنجید و ادعایی درباره آن نمی‌کنم. از نظر چانه‌زنی، هرمز اهرم تهران است؛ اما سازوکار ملل می‌تواند برای ایران هم گزینه کم‌هزینه نمایش «مسئولیت‌پذیری» باشد، یا بر عکس، آن را از اهرم محروم کند. این دو برداشت استنباط تحلیل است، نه گفته مقام رسمی.

بازیگران و منافع

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

منتقد می‌تواند بگوید بازار خودش را اصلاح کرده است: قیمت اوره بیش از نیمی از اوج آوریل پایین‌تر است، چین در اوت حدود ۱٫۶ میلیون تن به مناقصه هند تعهد داد، و هند با واردات و موجودی بیشتر موقعیت چانه‌زنی بهتری دارد. شاخص فائو هم افزایشش را بیشتر به گندم، ذرت و شکر نسبت می‌دهد. پاسخ: قیمت برای خریداران بزرگ و دارای نقدینگی معنا دارد، نه برای دولت‌ها و کشاورزانی که امکان خرید نقدی ندارند؛ در سپتامبر قیمت جهانی دوباره بالا رفت؛ و مدل IFPRI نشان می‌دهد تشدید محدودیت صادرات (چین و روسیه) می‌تواند بدون هرمز هم اوره را حدود ۱۳۴ دلار در هر تن گران کند. صندوق بین‌المللی پول نیز تأکید دارد ذخیره‌های محافظ «زمان خریده‌اند، اما محدودند».

آنچه روشن نیست

نتیجه مناقصه ۱٫۷ میلیون تنی هند (پیشنهادها تا ۷ اکتبر) را در منابع خوانده‌شده نیافتم. موضع رسمی ایران درباره سازوکار ملل را هم پیدا نکردم؛ مقام‌های ایرانی در مه از چارچوبی با عمان گفته بودند که عبور را به کشتی‌های همکار با تهران محدود می‌کند، اما متن آن، تا آنجا که توانستم تأیید کنم، منتشر نشده است. سهم دقیق هرمز در افزایش قیمت غذا نیز جدا نشده است.

شاخص‌های رصد

نتیجه مناقصه‌های بعدی اوره؛ اعلام سهمیه صادرات چین و روسیه؛ فعال‌سازی سازوکار ملل و شمار کشتی‌های کود در روز (هدف: پنج)؛ گزارش کامل منطقه‌ای صندوق بین‌المللی پول در ۲۲ اکتبر؛ و ثبات مسیر دریای سرخ، چون هشدار ملل به‌طور هم‌زمان به دریای سیاه، دریای سرخ و هرمز اشاره دارد. این‌که فشار حوثی‌ها بر عربستان مسیر جایگزین دریای سرخ را برای کود خلیج فارس پرخطر کند، استنباط تحلیل است و در منابع خوانده‌شده تأیید مستقیم ندارد.