بحران نفت؛ اختلال کشتیرانی در هرمز و مجوز آمریکا برای واردات گازوئیل روسیه

بازار نفت در هفته‌ای که حمله به کشتی‌ها در هرمز، حملات حوثی‌ها به عربستان و مجوز تازه آمریکا برای گازوئیل روسیه هم‌زمان خبرساز شدند، با قیمتی نزدیک ۱۰۴ تا ۱۰۷ دلار معامله شد. پرسش این تحلیل این است که فشار فعلی از کجا می‌آید و کدام خبر واقعاً آن را کم یا زیاد می‌کند.

تز: فشار از «بشکه» به «حمل و فرآورده» منتقل شده است

برآورد رونما این است که قیمت فعلی بیش از آنکه بازتاب کمبود مطلق نفت خام باشد، بازتاب سه گلوگاه است: کشتی‌هایی که کمتر از هرمز می‌گذرند، هزینه و ریسک بیمه و حمل، و کمبود گازوئیل. این یک استنباط تحلیلی است، نه واقعیتی که منبعی عیناً اعلام کرده باشد.

شرط تقویت تز: اگر عبور روزانه کشتی‌ها پایین بماند و ذخایر گازوئیل ساحل شرقی آمریکا هم‌چنان ۲۰ تا ۳۰ درصد زیر میانگین فصلی بماند، قیمت‌ها باید حتی با بازگشت بخشی از تولید بالا بمانند. شرط تضعیف: اگر عبور کشتی‌ها بدون کاهش قیمت بالا برود یا قیمت بدون بهبود حمل پایین بیاید، توضیح «گلوگاه حمل» ضعیف می‌شود.

چه اتفاقی افتاده است

مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC) در ۱۱ اکتبر سطح تهدید در تنگه هرمز را «شدید» نگه داشت، یعنی دومین سطح بالا، و حملات عمدی بیشتر را «بسیار محتمل» خواند. همان روز شش کشتی تجاری، شامل پنج نفتکش و یک کشتی کانتینری، در هرمز و اطراف آن هدف قرار گرفتند. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) مهاجم را مشخص نکرد و از «پرتابه ناشناس» و پهپاد نام برد. در ۱۴ اکتبر هم گزارش‌هایی از حمله به دو کشتی دیگر با روش‌های تازه منتشر شد که در متن منبع به‌صورت گزارش‌شده و تأییدنشده آمده بود.

در خشکی، حملات حوثی‌ها به عربستان ادامه دارد. مقام‌های سعودی درباره یک ساختمان متعلق به آرامکو در شرق کشور از «آتش‌سوزی محدود» گفته‌اند و بقایای موشک‌های رهگیری‌شده چهار نفر را در ریاض زخمی کرده است. رونما پیش‌تر زمینه این بحران را در گزارش فرودگاه ریاض پوشش داده است.

در سمت سیاست‌گذاری، خزانه‌داری آمریکا در ۹ اکتبر مجوز عمومی ۱۳۵ را صادر کرد. این مجوز فروش، تحویل، تخلیه و واردات گازوئیل با منشأ روسیه، از جمله به آمریکا، را تا ساعت ۰۰:۰۱ به وقت شرق آمریکا در ۷ آوریل ۲۰۲۷ مجاز می‌کند. رئیس‌جمهوری آمریکا در پیامی اعلام کرده بود روسیه بیش از ۳۰۰ هزار تن را فوراً، ۵۰۰ هزار تن را در نوامبر و یک میلیون تن را پس از آن عرضه خواهد کرد؛ جزئیات این توافق به‌طور رسمی منتشر یا از سوی روسیه تأیید نشده است.

سازوکار اثر

زنجیره را می‌توان این‌گونه خواند: حمله یا تهدید به کشتی‌ها، عبور را کم و بیمه را گران می‌کند. هر نفتکش کمتر یعنی بار کمتر در دسترس برای پالایشگاه‌ها، به‌ویژه آنهایی که به نفت خلیج فارس و فرآورده‌های آن وابسته‌اند. چون گازوئیل از قبل هم در بازار جهانی و آمریکا کم بود، هر کمبود حمل در این بخش سریع‌تر به قیمت خرده‌فروشی می‌رسد. مجوز گازوئیل روسیه در همین نقطه وارد می‌شود: به‌جای افزودن نفت خام به بازار، می‌خواهد بخشی از کمبود فرآورده را پر کند.

شواهد و داده

تفاوت دو ردیف ۴ و ۵ مهم است: عبور کشتی‌ها بسیار کمتر از معمول است، اما جریان نفت غیرایرانی خلیج فارس نزدیک به سطح پیش از جنگ گزارش شده است. تفسیر محتاطانه این است که کشتی‌های بزرگ‌تر، مسیرهای جایگزین و صادرات عربستان بخشی از افت را جبران کرده‌اند، ولی داده‌های دو منبع با روش‌های متفاوت جمع شده و مستقیماً قابل جمع یا تفریق نیستند.

مجوز گازوئیل روسیه چه می‌کند و چه نمی‌کند

مجوز ۱۳۵ طبق تحلیل حقوقی دو شرکت حقوقی بین‌المللی و یک مرکز اطلاعات دریایی، یک اجازه محدود آمریکایی است. برداشت از حساب‌های بانک مرکزی، صندوق ثروت ملی و وزارت دارایی روسیه در بانک‌های آمریکایی را مجاز نمی‌کند، به وضعیت کشتی‌های تحریم‌شده و سقف قیمتی کاری ندارد و قواعد اتحادیه اروپا و بریتانیا را تغییر نمی‌دهد. شش سناتور آمریکایی هم گفته‌اند این اقدام با قانون ۲۰۲۲ ممنوعیت واردات نفت روسیه در تعارض است، بنابراین احتمال چالش حقوقی وجود دارد. اثر بازاری آن هم به اجرای واقعی محموله‌ها بستگی دارد، نه به صدور مجوز.

اثر بر ایران

کانال قابل ردیابی روشن است: طبق داده‌های ردیابی کشتی، صادرات دریایی نفت خام ایران از هفته دوم سپتامبر به صفر رسیده و تا ۵ اکتبر صفر مانده است. حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت ایران نیز به‌دلیل محاصره آمریکا غرب تنگه هرمز گرفتار شده است. پس بالا بودن قیمت جهانی نمی‌تواند از مسیر صادرات مستقیم درآمد تازه‌ای برای ایران بسازد. اهرم ایران، اگر ادعاهای حمله درست باشد، فشار بر کشتیرانی دیگران است، نه فروش خودش. در همان حال آمریکا در ۸ اکتبر ۱۷ شناور مرتبط با شبکه حمل نفت ایران را تحریم کرد، پس تسهیل احتمالی ناوگان سایه روسیه به ایران تعمیم نیافته است؛ رونما این تفکیک را پیش‌تر در گزارش ناوگان سایه آورده بود.

بازیگران و منافع

واشنگتن می‌خواهد قیمت گازوئیل را پیش از زمستان و در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای مهار کند، بی‌آنکه محاصره ایران را شل کند؛ مجوز روسیه برای همین ابزار کم‌هزینه‌ای است. روسیه با فروش قانونی‌شده به بازار آمریکا درآمد و مشروعیت تجاری می‌گیرد، ولی توافقش هنوز تأیید رسمی ندارد. عربستان بیشترین سود و ریسک را دارد: صادراتش از مسیرهای جایگزین بالا رفته، اما همان زیرساخت‌ها هدف حملات حوثی‌هاست. اروپا قواعد سقف قیمت را نگه داشته و از مجوز آمریکا پیروی نکرده است.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مخالفان تز می‌گویند قیمت ۱۰۴ دلاری هنوز بسیار بالاتر از سطح پیش از جنگ است و این نشان می‌دهد کمبود واقعی بشکه هم وجود دارد. همچنین ۴٫۸ میلیون بشکه در روز تولید خاموش‌شده عدد کوچکی نیست. این نقد معتبر است؛ تز رونما ادعا نمی‌کند بشکه بی‌اهمیت شده، فقط می‌گوید حلقه تعیین‌کننده در هفته‌های اخیر حمل و فرآورده بوده است. اگر داده‌های بعدی نشان دهد صادرات کامل شده ولی قیمت بالا می‌ماند، این نقد قوی‌تر می‌شود.

آنچه روشن نیست

مهاجم بیشتر حملات هرمز در گزارش‌های رسمی مشخص نشده و فقط در یک مورد، هشدار به یک نفتکش، نیروی دریایی سپاه به‌صراحت نام برده شده است. جزئیات توافق گازوئیل میان آمریکا و روسیه منتشر نشده است. اینکه قانون تعرفه‌های سنگین تازه آمریکا بر فرآورده‌های نفتی روسیه، که بنا بر یک تحلیل حقوقی حدود ۱۸ اکتبر موعدش می‌رسد، با مجوز ۱۳۵ چگونه تعامل می‌کند نیز معلوم نیست. برخی ارقام پراکنده درباره شمار کشتی‌های آسیب‌دیده و تلفات از یک منبع تحلیلی ثانویه است و رونما آنها را مبنای استدلال نکرد.

شاخص‌های رصد

عبور روزانه کشتی‌ها از هرمز و سطح هشدار JMIC؛ هر گزارش UKMTO با ذکر مهاجم؛ محموله‌های واقعی گازوئیل روسیه که به آمریکا می‌رسد؛ ذخایر گازوئیل ساحل شرقی آمریکا نسبت به میانگین فصلی؛ و هر اقدام قضایی یا قانونی درباره مجوز ۱۳۵. در بازار، اگر برنت از پیش‌بینی ۱۰۵ دلاری فصل چهارم فاصله بگیرد، باید دید کدام شاخص بالا آن را توضیح می‌دهد. این متن توصیه معاملاتی نیست.