گاز روسیه برای زمستان ایران؛ ۲ میلیارد مترمکعب در سال چقدر از کسری را پر می‌کند؟

پزشکیان سه‌شنبه ۵ آبان در مسکو با پوتین دیدار می‌کند و گاز روسیه یکی از آشکارترین موضوعات این سفر است. اما فاصله‌ی «پروژه‌ای که ۹۰ درصدش حل‌شده می‌گویند» تا گازی که در شبکه‌ی زمستانی ایران جاری شود، هنوز از جنس قیمت، پول و زیرساخت است، نه فقط امضا. پرسش این تحلیل ساده است: حتی اگر مرحله‌ی نخست پروژه شروع شود، چند درصد از کسری گاز ایران را می‌تواند پر کند؟

«۹۰ درصد حل‌شده»: دقیقاً چه چیزی حل شده است؟

کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، ۲ مهر ۱۴۰۵ (۲۴ سپتامبر) در گفت‌وگو با یک روزنامه‌ی روسی گفت بخش عمده‌ی هزینه‌ی خط انتقال را روسیه تأمین می‌کند، سند بنیادین امضا شده و حدود ۹۰ درصد مسائل مربوط به ترانزیت گاز روسیه حل شده است. او مسیر را همان مسیری دانست که در اوایل ۲۰۲۵ توافق شد: عبور از آذربایجان. این اظهارات ادعای یک مقام ایرانی است؛ در منابع خوانده‌شده، متن سند یا تأیید مستقل درصد «۹۰» دیده نشد.

نکته‌ی مهم در همان گفت‌وگو چیزی است که «حل‌شده» شمرده نشده: به گفته‌ی سفیر، در آوریل ۲۰۲۶ الگوی تأمین مالی «ترکیبی» با شرکت‌های بزرگ انرژی روسیه و تسویه با پول‌های ملی مطرح بود، و در ژوئیه ۲۰۲۶ رئیس وزارت انرژی روسیه به ایران سفر کرد، در حالی که تهران خواستار امضای سریع‌تر توافق نهایی شد. یعنی تا تابستان، توافق نهایی هنوز امضا نشده بود. سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، هم پیش‌تر گفته بود مذاکرات در مرحله‌ی پایانی است و طرفین درباره‌ی قیمت گفت‌وگو می‌کنند. گاز بدون قیمت، قرارداد تجاری نیست؛ تفاهم است.

۲ میلیارد مترمکعب در برابر کسری زمستان

ارقام اعلام‌شده برای پروژه دو سطح دارند. در مرحله‌ی نخست، حدود ۲ میلیارد مترمکعب در سال؛ در سطح بلندپروازانه، تا ۵۵ میلیارد مترمکعب. پوتین در زمان توافق ژانویه‌ی ۲۰۲۵ گفته بود از مقادیر اندک شروع می‌شود و بعد افزایش می‌یابد. عدد بزرگ‌تر هنوز نه زیرساخت دارد و نه قرارداد خریدی که در منابع خوانده‌شده تأیید شده باشد.

برای فهم وزن عدد اول، آن را به مصرف روزانه تبدیل کنید: ۲ میلیارد مترمکعب تقسیم بر ۳۶۵ روز، حدود ۵٫۵ میلیون مترمکعب در روز است. این محاسبه‌ی رونما از رقم اعلام‌شده است و به‌طور یکنواخت‌بودن جریان را فرض می‌کند؛ در عمل ممکن است تحویل در زمستان بیشتر باشد.

مقایسه‌ی ردیف نخست با ردیف آخر نشان می‌دهد چرا «شروع پروژه» با «حل کسری» یکی نیست. حتی در بهترین حالت، رقم مرحله‌ی نخست در برابر کسری روزانه‌ی زمستان که پژوهشگران برای سال‌های گذشته ده‌ها میلیون مترمکعب برآورد کرده‌اند، کسر کوچکی است؛ نسبت ۵٫۵ به ۹۰ حدود ۶ درصد می‌شود، و آن هم به شرط آن‌که تحویل کامل و به‌موقع باشد. کسری زمستان ۱۴۰۵ با رقم‌های رقیب در تحلیلی جداگانه بررسی شده است؛ برای این بحث کافی است که هیچ‌کدام از آن برآوردها با عدد مرحله‌ی نخست قابل جبران دیده نمی‌شود.

مسیر آذربایجان: عملی‌تر، اما محدود به لوله‌ی قدیمی

مرحله‌ی نخست به گفته‌ی سفیر از زیرساخت موجود استفاده می‌کند: خط موزدوک–کازی‌ماگومد در مسیر روسیه به آذربایجان و خط حاجی‌قابول–آستارا–آبادان از آذربایجان به ایران. بخش ایرانی همان خط سراسری نخست گاز است که از دهه‌ی ۱۳۵۰ ساخته شده و قرار است معکوس بهره‌برداری شود. پژوهشی که پیش‌تر درباره‌ی این مسیر منتشر شد، مسیر زمینی آذربایجان را از خط زیردریایی خزر عملی‌تر دانست، چون ارزان‌تر است و به رضایت همه‌ی کشورهای ساحلی خزر نیاز ندارد.

اما همین زیرساخت قدیمی سقف را هم تعیین می‌کند. بنا به گفته‌ی سفیر، برای فراتر از ۲ میلیارد مترمکعب باید بخش‌های جدید ساخته شود. به این ترتیب مسیر آذربایجان برای شروع کوچک مناسب است، نه برای تبدیل ایران به مرکز منطقه‌ای گاز، چیزی که پزشکیان در پاییز ۱۴۰۳ از آن سخن گفته بود. برای آن هدف، تحلیلگران پیش‌تر هشدار داده‌اند که بدون تخفیف تحریم‌ها دست‌یافتنی نیست.

پول، قیمت و تحریم: سه گره بدون امضای نهایی

گره نخست قیمت است. گفت‌وگوی دو طرف از شهریور ۱۴۰۴ هم بر قیمت‌گذاری متمرکز گزارش شده بود و همان‌جا از «پایلوت چندماهه» پس از توافق سخن رفت. اکنون که یک سال گذشته، همچنان در منابع خوانده‌شده قیمتی اعلام نشده است. گره دوم پرداخت است: تسویه با پول‌های ملی و تأمین مالی ترکیبی راه‌حل‌هایی اعلام‌شده‌اند، اما شرایط دقیق آن‌ها منتشر نشده است. گره سوم تحریم است؛ پژوهشگران از ارز سخت محدود ایران، چالش فروش دوباره‌ی گاز به عراق، ترکیه و پاکستان، و خطر تحریم‌های بیشتر آمریکا نام برده‌اند.

تجربه‌ی گذشته هم احتیاط می‌آورد. تفاهم‌نامه‌ی ۴۰ میلیارد دلاری تیر ۱۴۰۱ میان گازپروم و شرکت ملی نفت ایران، به گزارش تحلیلگران، بخش بزرگی‌اش اجرا نشده است. یک تحلیل در بهمن ۱۴۰۳ هم یادآوری کرد که توافق‌های پیشین دو کشور به نتیجه نرسیده‌اند. این به معنای ناکامی قطعی پروژه‌ی تازه نیست، اما یعنی اعلام آمادگی را نباید معادل جریان گاز گرفت.

چرا سفر مسکو به این پرونده وزن سیاسی می‌دهد

سفر در شرایطی انجام می‌شود که ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با آمریکا و اسرائیل در جنگ است. روسیه میزبان نشست سران صادرکنندگان گاز است و ایران عضو همین مجمع است؛ پس برای هر دو طرف، تصویر دیدار پوتین و پزشکیان در کنار موضوع گاز ارزش پیام سیاسی دارد. این ارزش پیام با ارزش تجاری یکی نیست. روسیه هم برای خودش از بحران منطقه سود و زیان دارد؛ بررسی آن را در تحلیل دیگر رونما بخوانید.

1. خرداد ۱۴۰۳تفاهم‌نامه‌ی راهبردی گازپروم و شرکت ملی گاز ایران برای واردات گاز روسیه.
2. دی ۱۴۰۳ (ژانویه ۲۰۲۵)سفر پزشکیان به مسکو؛ مسیر آذربایجان توافق می‌شود و پوتین از آغاز با حداکثر ۲ و رسیدن به ۵۵ میلیارد مترمکعب می‌گوید.
3. شهریور ۱۴۰۴سفیر ایران از سفر نزدیک مقام‌های وزارت انرژی روسیه به تهران برای نهایی‌کردن قرارداد خبر می‌دهد.
4. آوریل و ژوئیه ۲۰۲۶الگوی تأمین مالی ترکیبی مطرح می‌شود؛ رئیس وزارت انرژی روسیه به ایران می‌رود و تهران امضای سریع‌تر را می‌خواهد.
5. ۲ مهر ۱۴۰۵سفیر ایران سند بنیادین را امضاشده و حدود ۹۰ درصد مسائل ترانزیت را حل‌شده می‌خواند.
6. ۵ آبان ۱۴۰۵نشست سران صادرکنندگان گاز در مسکو و دیدار پزشکیان و پوتین.

کدام نتیجه شواهد قوی‌تری دارد؟

قوی‌ترین نتیجه این است که گاز روسیه در بهترین سناریوی مرحله‌ی نخست، یک مکمل کوچک و نمادین برای شبکه‌ی ایران خواهد بود، نه راه‌حل کسری زمستان. دلیلش مقیاس است: عدد اعلام‌شده کسری از کسری را پوشش می‌دهد. ادعای «۹۰ درصد حل‌شده» هم تا زمانی که قیمت، تأمین مالی و جدول تحویل منتشر نشده، یک گفته‌ی یک‌سویه است.

آنچه معلوم نیست: قیمت نهایی، زمان دقیق شروع تحویل، سهم هزینه‌ی خط جدید و این‌که روسیه چه تضمینی برای عبور تحریم‌ها می‌پذیرد. نشانه‌هایی که می‌تواند نتیجه را تغییر دهد: امضای قرارداد خرید با ذکر حجم و قیمت، اعلام جدول تحویل، یا اعلام رسمی ساخت بخش جدید خط انتقال. در مقابل، اگر نتیجه‌ی سفر فقط بیانیه‌ی کلی درباره‌ی «همکاری انرژی» باشد، فاصله‌ی وعده و جریان گاز تغییر نکرده است.