زلنسکی حاضر است جبهه را منجمد کند اما خاک بیشتری نمی‌دهد؛ مسکو و واشنگتن چه می‌خواهند؟

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، روز جمعه ۱ آبان (۲۳ اکتبر) در یک مصاحبه‌ی تلویزیونی آمریکایی گفت کی‌یف حاضر است جنگ را «هرچه زودتر» متوقف کند و برای رسیدن به آن، توقف درگیری در خط مقدم فعلی را می‌پذیرد؛ اما سرزمین بیشتری به روسیه نمی‌دهد. جمله‌ی کوتاهی است، ولی پرسش اصلی را باز می‌گذارد: وقتی خواسته‌ی اوکراین از پیش روشن بود، چرا آتش‌بس هنوز نیامده و پیشنهاد «توقف در خط فعلی» عملاً به دست چه کسی گره خورده است؟

زلنسکی دقیقاً چه گفت و چه نگفت؟

بر اساس متن مصاحبه، زلنسکی گفت اگر می‌توانست، همان «امروز» توافق صلح را امضا می‌کرد و اوکراین حاضر است جنگ نزدیک به پنج‌ساله را در خط مقدم فعلی متوقف کند. جمله‌ی مستقیم او این بود: «ما آماده‌ایم این جنگ را هرچه سریع‌تر متوقف کنیم.» بخش مربوط به سرزمین را رسانه‌ها نقل غیرمستقیم کرده‌اند: روسیه بیش از ۱۹ درصد اوکراین را در اختیار دارد و کی‌یف نمی‌خواهد بیش از این واگذار کند.

گزارش‌های منتشرشده از این مصاحبه چند چیز را نمی‌گویند، و بهتر است نگفته‌ها هم ثبت شود. در هیچ‌یک از گزارش‌های خوانده‌شده، سخنی از دونباس یا خروج نیروها از مناطق خاص نیامده است. متن مصاحبه درباره‌ی تضمین‌های امنیتی هم چیزی از زبان زلنسکی نقل نمی‌کند و نشست ابوظبی در آن نیست. یک گزارش جداگانه رقم «۲۵ درصد» را به‌عنوان پیشنهادی که زلنسکی رد کرده آورده است؛ این عدد در متن مصاحبه و در گزارش‌های دیگر دیده نمی‌شود و رونما از آن استفاده نمی‌کند.

«توقف در خط» با «پذیرش خط» یکی نیست

اینجا تفاوتی هست که در تیترها گم می‌شود. توقف درگیری در خط فعلی یعنی تفنگ‌ها خاموش شوند، بی‌آنکه وضعیت حقوقی زمین‌های اشغالی حل شود؛ همین برداشت را یکی از گزارش‌ها هم نوشته، هرچند از آن رسانه است و نقل مستقیم زلنسکی نیست. پذیرش خط به‌عنوان مرز یعنی کی‌یف بپذیرد که آن زمین‌ها دیگر بخشی از اوکراین نیستند. آنچه زلنسکی گفته، به نخستین نزدیک‌تر است: خط را منجمد کنیم، اما چیزی تازه ندهیم.

این نکته در عمل مهم است، چون پیشنهاد کی‌یف را به پرسشی درباره‌ی ضمانت اجرا تبدیل می‌کند: کدام طرف و با چه ابزاری مطمئن می‌شود خط منجمد شده، منجمد می‌ماند؟ پاسخ این پرسش در مصاحبه نیست؛ و به همین دلیل، «آمادگی برای توقف» به‌تنهایی از آتش‌بس جداست.

شرط‌های اجرایی: رهگیر و ارتباطات

زلنسکی بخش مهمی از مصاحبه را به کمبود پشتیبانی آمریکا اختصاص داد. او گفت از آمریکا احساس خیانت‌دیدگی نمی‌کند، اما درباره‌ی کمک‌ها گفت: «من آنچه حس می‌کنم را می‌گویم؛ این حمایت‌کننده نیست.» عدد‌هایی که آورد، ماهیت دشواری را نشان می‌دهد.

محاسبه‌ی رونما: ۲۴ رهگیر در سه ماه یعنی میانگین ماهانه ۸ فروند. اگر نیاز میانگین ۳۵۰ در ماه باشد، رقم تحویل‌شده حدود ۲٫۳ درصد آن است. این مقایسه بر دو عددی بنا شده که هر دو از زبان زلنسکی نقل شده‌اند و از منبع مستقل تأیید نشده‌اند؛ برای همین فقط جدول آورده‌ایم، نه نمودار.

این عددها در بحث آتش‌بس یک معنا دارند. اگر توقف جنگ در خط فعلی قرار باشد با خطر ادامه‌ی حمله‌های موشکی همراه باشد، توان دفاع هوایی کی‌یف عامل چانه‌زنی است. و اگر این توان دست واشنگتن باشد، تصمیم‌های آمریکا درباره‌ی ارسال سلاح یا ارتباطات، بخشی از ترازوی مذاکره می‌شود، نه فقط یک موضوع پشتیبانی.

زلنسکی همچنین گفت مقام‌های آمریکایی به او هشدار داده‌اند که اگر حمله‌های دوربرد به پالایشگاه‌های روسیه ادامه یابد، با پیامد از جمله تعلیق همرسانی اطلاعات روبه‌رو می‌شود. روبیو در همان روزها گفته همرسانی هرگز متوقف نشده است. دو گزارش درباره‌ی یک موضوع، و هیچ‌کدام مستقل تأیید نشده است. چیزی که از این اختلاف می‌ماند، همان فشار است: آمریکا از او می‌خواهد حمله به زیرساخت انرژی روسیه را متوقف کند.

بیشتر بخوانید: برنت به ۱۱۶٫۷۲ دلار رسید؛ بازار برای بشکه‌های از‌دست‌رفته پول می‌دهد یا برای ترس از حمله بعدی؟

خط زمانی هفته‌ی گذشته

1. ۲۸ مهر (۲۰ اکتبر)زلنسکی با نخست‌وزیر نروژ، رئیس‌جمهوری فنلاند و استیو ویتکاف، فرستاده‌ی آمریکا، در اسلو نشست خبری دارد و می‌گوید استارلینک «ظرف ۴۸ ساعت» بازمی‌گردد. روبیو همان روز می‌گوید همرسانی اطلاعات با اوکراین هرگز متوقف نشده است.
2. ۲۹ مهر (۲۱ اکتبر)ویتکاف، یک روز پس از دیدار با زلنسکی، در سن‌پترزبورگ با پوتین دیدار می‌کند.
3. ۳۰ مهر (۲۲ اکتبر)پوتین می‌گوید روسیه آماده‌ی از‌سرگیری مذاکرات سه‌جانبه است، اما برای بحث درباره‌ی امنیت اوکراین و روسیه «پس از توافق‌های صلح در شکل نهایی». شب همان روز، به گفته‌ی زلنسکی، ۳۰ موشک بالستیک به کی‌یف می‌خورد.
4. ۱ آبان (۲۳ اکتبر)مصاحبه‌ی زلنسکی. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، درباره‌ی استارلینک می‌گوید شنیده «درست شده»، اما اگر نشده با ایلان ماسک صحبت می‌کند.
5. ۲ آبان (۲۴ اکتبر)یک منبع ناشناس در دفتر ریاست‌جمهوری اوکراین می‌گوید محدودیت سرعت استارلینک و استارشیلد برداشته شده، ولی روشن نیست همه‌چیز مثل قبل کار می‌کند.

مسکو چه ترتیبی را می‌خواهد؟

گفته‌ی پوتین نکته‌ی کلیدی بحث است. به نقل از گزارش مصاحبه، روسیه حاضر است گفت‌وگوهای سه‌جانبه را از سر بگیرد تا درباره‌ی «تأمین امنیت اوکراین و روسیه» صحبت شود؛ اما وقتی توافق‌های صلح «به شکل نهایی» رسیده باشند. این یعنی ترتیب مذاکره: نخست توافق نهایی، سپس ضمانت امنیتی. ترتیب مطلوب کی‌یف شاید برعکس باشد؛ زلنسکی در این مصاحبه چنین چیزی نگفته، پس این فقط یک فرض است.

استنباط رونما: اگر مسکو ضمانت امنیتی را به بعد از توافق نهایی موکول کند، «توقف در خط فعلی» پیش از آن چه ضامنی دارد؟ پرسش قابل رصدی است، نه پاسخ قطعی. هنوز روشن نیست مسکو توقف موقت جبهه را بدون آن توافق نهایی می‌پذیرد یا نه.

درباره‌ی نشست ابوظبی هم احتیاط لازم است. یک گزارش از دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، نقل می‌کند که نشست سه‌جانبه‌ی روسیه، اوکراین و آمریکا در «نیمه‌ی نخست نوامبر» برگزار می‌شود و زمانش به طرف روسی بستگی دارد؛ همان گزارش می‌گوید زلنسکی گفته نمایندگان اروپایی هم باید باشند. این گزارش در سایر منابع خوانده‌شده نیامده، پس رونما آن را ادعای تک‌منبعی و تأییدنشده ثبت می‌کند.

تصمیم‌ها در واشنگتن: فشار بر که؟

گزارش‌های مصاحبه یادآوری می‌کنند که ترامپ بارها کی‌یف را مقصر نبود پیشرفت در گفت‌وگوهای تحت حمایت آمریکا دانسته و از زلنسکی خواسته حمله به زیرساخت انرژی روسیه را متوقف کند. در همین ماه، ترامپ تحریم نفت روسیه را برای امکان واردات دیزل معلق کرده است؛ زلنسکی این را به نفع روسیه دانست. هر سه اقدام در یک جهت‌اند: فشار بر اوکراین، گشایش برای مسکو.

زلنسکی این را «خیانت» ندانست. او گفت به آمریکا برای همکاری سپاسگزار است، اما همزمان گفت رابطه‌ی ترامپ و پوتین «خیلی خوب» است. و یک جمله‌ی مهم افزود: «اوکراین نمی‌تواند الان رئیس‌جمهوری ضعیف داشته باشد.» بخشی از مصاحبه، پیامی برای مخاطب داخلی هم هست؛ رونما این را تفسیر می‌داند، نه واقعیت.

بیشتر بخوانید: جنگ ایران ۱۰۶ میلیارد یورو به قبض سوخت اروپا افزود؛ آیا این هزینه اروپا را به مانع حمله تازه تبدیل می‌کند؟

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مدافعان رویکرد واشنگتن می‌توانند بگویند فشار بر کی‌یف برای توقف حمله به پالایشگاه‌ها، بخشی از نگرانی واقعی درباره‌ی بازار انرژی و تشدید جنگ است، و تعلیق تحریم دیزل ابزاری برای مهار قیمت‌هاست. از این دید، زلنسکی آماده‌ی صلح می‌گوید اما در مذاکره سخت‌گیر است، و تغییر مسیر لازم است. این دیدگاه استدلال محکمی دارد که هزینه‌ی انرژی واقعی است.

اما همین استدلال مشکل دارد: اگر کی‌یف همزمان از ابزار فشار بر مسکو محروم شود و رهگیر کافی هم نگیرد، آتش‌بس در خط فعلی به قیمت ضعف دفاعی تمام می‌شود. و درباره‌ی آنچه مسکو در ازای توقف می‌دهد، در گزارش‌های خوانده‌شده چیزی نیست.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

متن شرط‌های روسیه برای توقف جبهه، نقش اروپا در هر ترتیب امنیتی، تاریخ و دستور کار نشست سه‌جانبه، و وضعیت واقعی استارلینک و همرسانی اطلاعات هنوز مستقل تأیید نشده‌اند. همچنین معلوم نیست «توقف در خط» برای کی‌یف شامل توقف حمله‌های دوربرد به خاک روسیه هم می‌شود یا نه.

جمع‌بندی

قوی‌ترین نتیجه‌ای که شواهد می‌دهند این است: پیشنهاد زلنسکی نشان‌دهنده‌ی پذیرش یک مصالحه‌ی ممکن است، نه گشودن راه آن. شرط اصلی توقف جبهه نه در کی‌یف که در ترتیب مذاکره‌ی مسکو و توان دفاعی و ارتباطی است که واشنگتن می‌دهد یا نمی‌دهد. اگر نشست ابوظبی برگزار شود و دستور کارش ضمانت امنیتی پیش از توافق نهایی باشد، تصویر عوض می‌شود؛ اگر هم رهگیرهای بیشتری نرسد و حمله‌ها ادامه یابد، «توقف در خط» بیشتر شعار خواهد ماند.