حمله پهپادی سپاه به کومله چهار روز پس از ادعای «توافق اخراج»؛ تهران به بغداد اعتماد ندارد یا فشار می‌آورد؟

شامگاه شنبه ۲ آبان ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر ۲۰۲۶) یک پهپاد انفجاری پایگاه کومله را در دره «آلانه» در منطقه بالیسان، حدود ۹۰ کیلومتری شمال شرق اربیل، هدف گرفت. خبرگزاری مهر آن را عملیات پهپادی نیروی زمینی سپاه خواند. این سومین حمله گزارش‌شده به گروه‌های کرد ایرانی در همین منطقه در کمتر از ده روز است و چهار روز پس از آن رخ داد که سفیر ایران در بغداد از «توافق» با عراق برای اخراج یا تحویل این گروه‌ها خبر داد؛ ادعایی که بغداد تأیید نکرده است.

چرا حمله‌ای «کوچک» پرسشی بزرگ می‌سازد؟

حمله شنبه‌شب از نظر نظامی محدود بود: یک پهپاد، یک پایگاه، بدون کشته. اما زمان‌بندی آن معنای سیاسی دارد. ایران و عراق از اسفند ۱۴۰۱ (مارس ۲۰۲۳) یک توافق امنیتی دارند که قرار بود حملات فرامرزی ایران به گروه‌های کرد مخالف را بی‌دلیل کند. یک هفته پیش، کمیته امنیتی مشترک دو کشور در بغداد تشکیل جلسه داد و سفیر ایران پس از آن گفت عراق پذیرفته این گروه‌ها را از اقلیم بیرون کند یا به ایران تحویل دهد. اگر چنین توافقی واقعاً وجود دارد، چرا سپاه همچنان پهپاد می‌فرستد؟

پرسش اصلی این تحلیل همین است: حملات تازه به کومله نشانه آن است که تهران به اجرای تعهدات بغداد اعتماد ندارد، یا ابزاری برای فشار بر بغداد و اربیل در آستانه تصمیم‌گیری درباره سرنوشت این گروه‌هاست؟ و این الگو، در فضای جنگی که از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شده، چه پیامدی برای کردهای ایرانی ساکن اقلیم، حکومت اقلیم کردستان و رابطه تهران و بغداد دارد؟

تایم‌لاین: از توافق ۱۴۰۱ تا حمله ۲ آبان

برای فهم حمله شنبه باید آن را در زنجیره‌ای دید که از توافق امنیتی ۲۰۲۳ آغاز می‌شود و با جنگ ۲۰۲۶ شتاب می‌گیرد. تاریخ‌های زیر همه از گزارش‌های منتشرشده استخراج شده‌اند؛ هم‌زمانی رویدادها به‌تنهایی رابطه علّی را ثابت نمی‌کند.

1. اسفند ۱۴۰۱ (مارس ۲۰۲۳)توافق امنیتی ایران و عراق امضا شد. بغداد متعهد شد گروه‌های کرد مخالف ایرانی را خلع سلاح سنگین کند، آن‌ها را از نوار مرزی به اردوگاه‌هایی دورتر منتقل کند و اجازه ندهد خاک عراق برای حمله به ایران استفاده شود.
2. فوریه ۲۰۲۶ (بهمن و اسفند ۱۴۰۴)چند گروه کرد ایرانی مستقر در اقلیم ائتلافی مشترک اعلام کردند. شمار اعضا در منابع متفاوت است: پنج گروه طبق خبرگزاری فرانسه و لانگ وار ژورنال، شش گروه طبق المانیتور.
3. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و ایران حملات به گروه‌های کرد مخالف در شمال عراق را از سر گرفت.
4. ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ (۱۵ آوریل ۲۰۲۶)حمله پهپادی به اردوگاه سورداش کومله؛ یک عضو زن کشته و دو نفر زخمی شدند.
5. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ (۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶)مرگبارترین حمله اخیر به پایگاه کومله در استان سلیمانیه با موشک و پهپاد؛ ۹ کشته طبق خبرگزاری فرانسه یا دست‌کم ۱۰ کشته طبق المانیتور.
6. ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶)به گزارش لانگ وار ژورنال و جروزالم پست، نیروهای آمریکایی از عراق خارج شدند؛ گروه‌های کرد ایرانی از تشدید حملات پس از این خروج ابراز نگرانی کردند.
7. ۲۶ مهر ۱۴۰۵ (۱۸ اکتبر ۲۰۲۶)کومله اعلام کرد یکی از پایگاه‌هایش در منطقه خلیفان «بار دیگر» هدف پهپاد قرار گرفت؛ یک پهپاد به پایگاه و دیگری به یک پاسگاه نگهبانی خورد. ساختمان‌ها آسیب دیدند و تلفاتی گزارش نشد.
8. ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶)کمیته امنیتی مشترک عراق و ایران در بغداد به ریاست قاسم العبودی، مشاور امنیت ملی عراق، و با حضور هیئت ایرانی و هیئت حکومت اقلیم کردستان تشکیل جلسه داد.
9. ۲۸ مهر ۱۴۰۵ (۲۰ اکتبر ۲۰۲۶)محمدکاظم آل‌صادق، سفیر ایران در بغداد، در شبکه ایکس نوشت دو طرف توافق کرده‌اند عناصر «گروه‌های تروریستی تجزیه‌طلب» از اقلیم خارج یا به ایران تحویل داده شوند. حزب دموکرات کردستان ایران خواسته‌های ایران را رد کرد.
10. ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶)دست‌کم دو پرتابه به مواضع حزب آزادی کردستان (پاک) در دره بالیسان خورد. ریباز شریفی، سخنگوی پاک، گفت تلفاتی نداشتند؛ یک منبع امنیتی از دو پهپاد «حدید-۱۱۰» نام برد.
11. ۲ آبان ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر ۲۰۲۶)، حدود ساعت ۲۲پهپاد انفجاری «شاهد» به پایگاه کومله در دره آلانه بالیسان خورد؛ خسارت مادی، بدون تلفات (بیانیه کومله).
12. ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)خبرگزاری مهر نوشت در «عملیات پهپادی نیروی زمینی سپاه» مقر «گروهک تروریستی و تجزیه‌طلب کومله» در منطقه بالیسان هدف قرار گرفت. سپاه تا زمان گزارش خبرگزاری فرانسه به‌طور رسمی مسئولیت را نپذیرفته بود.

داده‌ها: حملات یک هفته اخیر در یک جدول

داده کمّی معتبر درباره همه حملات ایران به اقلیم از اسفند ۱۴۰۴ به این سو به‌صورت سری زمانی منتشر نشده است؛ رقم «بیش از ۱۰۰۰» از رووداو و حکومت اقلیم می‌آید و حملات گروه‌های همسو با ایران به اهدافی جز گروه‌های مخالف را هم در بر می‌گیرد. به همین دلیل رونما از رسم نمودار با این رقم خودداری کرده و به جای آن، حملات مستند یک هفته اخیر را کنار هم گذاشته است.

سه نکته از این جدول بیرون می‌آید. نخست، همه حملات در یک پهنه جغرافیایی محدود در شمال شرق اربیل رخ داده‌اند. دوم، هیچ‌کدام تلفات جانی اعلام‌شده نداشته‌اند؛ برخلاف حملات فروردین و تیر که کشته داشتند. سوم، دو حمله از سه حمله پس از جلسه ۲۷ مهر بغداد و ادعای ۲۸ مهر سفیر ایران رخ داده است. این الگو با فرضیه «پیام‌رسانی کنترل‌شده» سازگار است، اما آن را اثبات نمی‌کند؛ ممکن است کم‌تلفات بودن حملات نتیجه تخلیه پیشگیرانه پایگاه‌ها یا دقت پایین باشد.

تحلیل چندلایه: امنیت، دیپلماسی، سیاست داخلی اقلیم

لایه امنیتی: روایت تهران از «تهدید مرزی»

جمهوری اسلامی این گروه‌ها را «تروریست و تجزیه‌طلب» می‌نامد و آن‌ها را به مشارکت در حملات داخل ایران و همکاری با اسرائیل و کشورهای غربی متهم می‌کند. سپاه در ماه‌های اخیر چند ادعای مشخص مطرح کرده است: در اواخر آوریل اعلام کرد «هسته‌های گروه‌های تجزیه‌طلب کرد» را در استان کرمانشاه متلاشی و ۱۵۵ نفر را بازداشت کرده است؛ در ژوئن از کشته شدن دو عضو سپاه در تیراندازی میان مهاباد و پیرانشهر و کشته شدن شش مرد مسلح خبر داد. این‌ها ادعاهای یک طرف درگیر است و رونما راستی‌آزمایی مستقلی از آن‌ها ندارد. با این حال نشان می‌دهد تهران مرز غربی را جبهه‌ای فعال در جنگ می‌بیند، نه پرونده‌ای صرفاً سیاسی.

از نگاه تهران، تشکیل ائتلاف گروه‌های کرد در فوریه، چند روز پیش از آغاز جنگ، و ادعای حمایت اسرائیل از آن‌ها، این گروه‌ها را از «اپوزیسیون تبعیدی» به «جبهه بالقوه» تبدیل کرده است. خروج نیروهای آمریکایی از عراق در ۳۰ سپتامبر نیز، به روایت منابع غربی، هزینه عملیات فرامرزی ایران را کاهش داده است. در این چارچوب، پهپادهای کم‌هزینه ابزاری‌اند که هم پیام نظامی می‌دهند و هم خطر تشدید با بغداد را پایین نگه می‌دارند.

لایه دیپلماتیک: «توافق» یا ادعای یک‌طرفه؟

اختلاف روایت‌ها درباره جلسه ۲۷ مهر هسته این پرونده است. سفیر ایران از توافق برای «خروج یا تحویل» سخن گفت. بیانیه دفتر مشاور امنیت ملی عراق فقط از بحث درباره اجرای توافق امنیتی، «پرونده‌ها و مشکلات باقی‌مانده» و شناسایی «راه‌حل‌های مناسب» گفت و هیچ اشاره‌ای به اخراج نکرد. یک منبع عراقی به رووداو گفت توافقی بر سر اخراج حاصل نشده است. هژار برنجی، نماینده حزب دموکرات کردستان ایران در آمریکا، به نشنال گفت تاکنون هیچ ابلاغ رسمی از دولت فدرال یا حکومت اقلیم دریافت نکرده‌اند.

این شکاف دو تفسیر دارد. یا تهران با اعلام علنی «توافق» می‌کوشد بغداد را در برابر افکار عمومی متعهد کند، یا میان دو طرف تفاهمی کلی وجود دارد که بغداد به دلیل حساسیت سیاسی آن را علنی نمی‌کند. در هر دو حالت، حملات بعدی پیام روشنی دارند: تهران منتظر اجرای کند و تدریجی نمی‌ماند. حمله ۲ آبان را می‌توان یادآوری عملی همین پیام دانست؛ این استنباط رونماست و هیچ مقام ایرانی آن را این‌گونه توضیح نداده است.

لایه سیاسی اقلیم: میان اربیل، سلیمانیه و پناهندگان

حکومت اقلیم کردستان در موقعیتی دشوار است. نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم، در هفته‌های اخیر گفت نیروهای مخالف کرد ایرانی «به‌شدت غیرمسئولانه» عمل کرده و اقلیم را «در وضعیتی بسیار دشوار» قرار داده‌اند و افزود هیچ نیروی مسلحی نمی‌تواند اقلیم را پناهگاه امن ببیند و از خاک آن همسایه را تهدید کند. این لحن نشان می‌دهد اربیل زیر فشار است و نمی‌خواهد هزینه حملات را به تنهایی بپردازد.

در مقابل، حکومت اقلیم پیش‌تر با بازگرداندن اجباری مخالفت کرده و خواستار راه‌حلی مسالمت‌آمیز در چارچوب قانون اساسی عراق و با رعایت حقوق پناهندگان شده بود. داربَز رسول، از مقام‌های ارشد اتحادیه میهنی کردستان، اوایل امسال گفته بود: «ما چنین کاری نمی‌کنیم، چون آن‌ها مردم ما هستند.» بنابراین «اقلیم» یک موضع واحد ندارد: اربیل بیشتر بر مهار نظامی تأکید دارد و سلیمانیه، دست‌کم در گفتار، بر حمایت از کردهای ایرانی. هزاران پناهنده کرد ایرانی از دهه ۱۳۶۰ خورشیدی (دهه ۱۹۸۰ میلادی) در اقلیم زندگی می‌کنند و هر طرح «اخراج» با این واقعیت انسانی روبه‌روست.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

در این جدول دو طرف کمترین صدا را دارند: ساکنان غیرنظامی اردوگاه‌ها و خانواده‌های اعضای این گروه‌ها، و ساکنان روستاهای کرد عراقی اطراف بالیسان و خلیفان. منابع خوانده‌شده هیچ روایت مستقیمی از آن‌ها ثبت نکرده‌اند.

آثار انسانی، سیاسی و امنیتی

انسانی

حتی حملات بدون کشته هزینه انسانی دارند: ناامنی دائمی، جابه‌جایی مکرر و فرسایش زندگی در اردوگاه‌هایی که به گفته مقام‌های عراقی در ۲۰۲۳ قرار بود محل سکونت خانواده‌ها باشند و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل درخواست پناهندگی آن‌ها را بررسی کند. حمله فروردین به سورداش یک زن را کشت و حمله تیر دست‌کم ۹ نفر را. اگر طرح «خروج یا تحویل» اجرا شود، خطر بازگرداندن اجباری افراد پناهنده به کشوری که آن‌ها را تروریست می‌خواند، یک نگرانی حقوق بشری جدی خواهد بود.

سیاسی

برای بغداد، هر پهپاد ایرانی یادآور نقض حاکمیت عراق است؛ اما دولتی که تازه یاسر المالکی را به وزارت کشور برگزیده و به رابطه با تهران وابسته است، انگیزه کمی برای اعتراض علنی دارد. برای اربیل، حملات مکرر فشار را بر شکاف سیاسی با سلیمانیه افزایش می‌دهد. در داخل ایران، این پرونده به روایت رسمی از «تهدید تجزیه‌طلبی» در دوران جنگ گره خورده است؛ کردها طبق برآورد گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها حدود ۱۰ درصد جمعیت ۹۳٫۲ میلیونی ایران‌اند و نحوه برخورد با این گروه‌ها بر احساس امنیت و تعلق در استان‌های غربی بی‌اثر نیست.

امنیتی

عقب‌نشینی پ‌ک‌ک از برخی مناطق شمال عراق در اوایل اکتبر در چارچوب روند صلح با ترکیه و خروج نیروهای آمریکایی، نقشه امنیتی منطقه را تغییر داده است. اگر گروه‌های کرد ایرانی احساس کنند در اقلیم جایی برای ماندن ندارند، دو مسیر متضاد پیش رویشان است: انحلال و پراکندگی، یا رادیکال‌تر شدن و نزدیک‌تر شدن به مرز. مسیر دوم دقیقاً همان چیزی است که تهران می‌گوید از آن می‌ترسد.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

جدول زیر گزینه‌های پیش روی بازیگران اصلی را بر پایه شواهد موجود مرتب کرده است. ستون «شواهد» مشخص می‌کند هر گزینه تا چه حد سابقه یا پشتوانه دارد.

ضدتحلیل: شاید این حملات فقط ادامه یک روند نظامی است

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل آن است که حملات اخیر هیچ ارتباط ویژه‌ای با جلسه بغداد ندارند. ایران از ۲۸ فوریه به‌طور پیوسته اقلیم را هدف گرفته و رقم «بیش از ۱۰۰۰» پهپاد و موشک نشان می‌دهد سه حمله هفته اخیر بخش کوچکی از یک روند طولانی‌اند. حمله ۲۶ مهر به خلیفان حتی پیش از جلسه ۲۷ مهر رخ داد. از این منظر، سپاه صرفاً اهدافی را می‌زند که تهدید نظامی می‌داند و زمان‌بندی تصادفی است.

شواهد موافق تز اصلی هم وجود دارد: تمرکز حملات اخیر بر یک پهنه محدود، تلفات صفر در برابر حملات مرگبار پیشین، و تداوم حملات پس از اعلام علنی «توافق». اما شواهد قطعی وجود ندارد؛ نه سپاه هدف سیاسی حملات را بیان کرده و نه داده‌ای درباره تخلیه پیشگیرانه پایگاه‌ها منتشر شده است. نقطه ضعف دیگر تحلیل این است که روایت حملات عمدتاً از خود گروه‌های هدف و رسانه‌های ایرانی می‌آید و راستی‌آزمایی میدانی مستقل در دسترس نیست.

چه داده‌ای این نتیجه را تغییر می‌دهد؟ اگر بغداد یا اربیل اقدام عملی برای جابه‌جایی گروه‌ها آغاز کنند و حملات همچنان ادامه یابد، فرضیه «فشار برای اجرا» تضعیف و فرضیه «کارزار نظامی مستقل» تقویت می‌شود. اگر حملات پس از نخستین گام اجرایی متوقف شوند، تز اصلی تقویت خواهد شد.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌های کلیدی برای رصد: بیانیه رسمی بعدی کمیته امنیتی مشترک؛ موضع وزارت کشور عراق؛ تعداد و تلفات حملات در محدوده بالیسان و کویه؛ واکنش حزب دموکرات کردستان ایران و کومله به هر ابلاغ رسمی؛ و تحولات کلان جنگ، از جمله مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن و نشست امنیتی امروز تهران با مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان که رونما در تحلیل جداگانه‌ای بررسی کرده است.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: شواهد بیشتر با ترکیب دو فرضیه سازگار است تا با یکی. تهران به اجرای کامل تعهدات بغداد اعتماد ندارد و همزمان از پهپاد برای فشار بر بغداد و اربیل استفاده می‌کند. حمله ۲ آبان به کومله، کم‌تلفات و دقیق در زمان‌بندی، بخشی از کارزاری است که از اسفند ۱۴۰۴ ادامه دارد، اما پس از ادعای «توافق اخراج» معنای سیاسی تازه‌ای پیدا کرده است.

آنچه قطعی است: وقوع حمله، محل آن، نبود تلفات به روایت کومله، و انتساب آن به نیروی زمینی سپاه از سوی خبرگزاری مهر. آنچه ادعاست: وجود «توافق» برای خروج یا تحویل، که فقط طرف ایرانی آن را اعلام کرده است. آنچه استنباط رونماست: کارکرد فشاری حملات و پیوند زمانی آن‌ها با مذاکرات.