جبهه پایداری خروج از ان‌پی‌تی را می‌خواهد؛ تندروها دیپلماسی پزشکیان را متوقف می‌کنند یا فقط گران‌تر؟

جبهه پایداری از مجلس و شورای عالی امنیت ملی خواسته روند خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی) را «هرچه سریع‌تر» آغاز کنند. این درخواست هم‌زمان با طرح استیضاح عباس عراقچی و ادامه پیام‌رسانی از طریق میانجی‌ها مطرح شده است. پرسش اصلی این است که آیا این جناح می‌تواند مسیر دیپلماسی دولت پزشکیان را ببندد، یا فقط هزینه آن را بالا می‌برد.

مقدمه: درخواستی که در زمان جنگ معنای دیگری دارد

درخواست خروج از ان‌پی‌تی در ایران تازه نیست. در سال‌های گذشته نیز هر بار که فشار بر برنامه هسته‌ای بالا رفته، گروهی از نمایندگان و چهره‌های اصولگرا این گزینه را پیش کشیده‌اند. تفاوت این بار در زمینه است: از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) ایران با حملات آمریکا و اسرائیل روبه‌رو بوده، تنگه هرمز بخش بزرگی از زمان بسته یا محدود بوده و اقتصاد کشور زیر فشاری بی‌سابقه قرار دارد. در چنین شرایطی، هر حرکت حقوقی درباره پیمان، برای طرف مقابل نشانه‌ای از نیت تلقی می‌شود.

بیانیه جبهه پایداری، که خبرش ۲ آبان منتشر شد، دو مخاطب رسمی دارد: مجلس شورای اسلامی و شورای عالی امنیت ملی. این انتخاب مخاطب معنادار است؛ چون جبهه پایداری می‌داند تصمیم نهایی درباره پیمان در سطح نهادهای امنیتی و رهبری گرفته می‌شود، نه صرفاً با رأی نمایندگان. پرسش این تحلیل آن است که این فشار چه چیزی را واقعاً تغییر می‌دهد: مسیر تصمیم، هزینه سیاسی دیپلماسی، یا فقط فضای رسانه‌ای.

تایم‌لاین: از مجمع عمومی تا بیانیه جبهه پایداری

فشار تازه برای خروج از پیمان در یک بازه کمتر از دو ماه شکل گرفته است. تاریخ‌های زیر از گزارش‌های منتشرشده استخراج و به تقویم شمسی تبدیل شده‌اند. توالی زمانی این رویدادها به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران؛ طرف حمله‌کننده دلیل آن را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای اعلام کرد.
2. ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل جنگ را محکوم کرد و هم‌زمان از دیپلماسی دفاع کرد. حامیان جریان مخالف مذاکره به بازگشت او از نیویورک اعتراض کردند.
3. ۵ مهر ۱۴۰۵ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶)محمدمهدی شهریاری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، گفت طرح فوری خروج «شاید حداکثر ۷۰ رأی» بیاورد و خروج در زمان جنگ عملاً به معنای حرکت به سوی سلاح هسته‌ای است.
4. ۶ مهر ۱۴۰۵ (۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶)علی نیکزاد، نایب‌رئیس اول مجلس، از بررسی طرحی «سه‌فوریتی» برای خروج خبر داد. در همان روز ۳۲ چهره اصولگرا در نامه‌ای سرگشاده خواستار خروج و توقف همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شدند.
5. ۱۲ مهر ۱۴۰۵ (۴ اکتبر ۲۰۲۶)اسماعیل بقائی گفت موضوع «در محافل کارشناسی به‌طور جدی بررسی می‌شود» و وزارت خارجه از تصمیم مراجع ذی‌صلاح پیروی می‌کند.
6. ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر ۲۰۲۶)هیئت‌رئیسه مجلس اعلام کرد درخواست استیضاح عراقچی هنوز در دستور کار قرار نگرفته است.
7. ۲ آبان ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر ۲۰۲۶)بیانیه جبهه پایداری با درخواست تسریع روند خروج، توقف همکاری فراتر از تعهدات پیمان و بازنگری دکترین دفاعی بازتاب یافت. در این بیانیه آژانس به «تسهیل حمله به ایران» متهم شده است.
8. ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶)هم‌زمان با نشست مقام‌های عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران، گزارش‌ها از شکاف آشکار جناح مخالف مذاکره با رئیس‌جمهور حکایت دارند.

شمار نمایندگان: امضا، رأی و حد نصاب

نمودار زیر چهار عدد مستند را کنار هم می‌گذارد تا وزن عددی فشار پارلمانی روشن شود. این عددها از یک جنس نیستند: «امضای بیانیه» با «رأی به طرح» یکی نیست و برآورد شهریاری یک پیش‌بینی شخصی است، نه شمارش رسمی. خط «نیمی از کل کرسی‌ها» فقط معیاری مقایسه‌ای است؛ تصویب طرح در صحن به اکثریت نمایندگان حاضر بستگی دارد، نه لزوماً به نیمی از کل کرسی‌ها.

نکته مهم نمودار، فاصله میان ۱۳۰ امضا و برآورد ۷۰ رأی است. اگر هر دو عدد درست باشند، معنایش این است که بخشی از امضاکنندگان حاضرند موضعی نمادین بگیرند، اما لزوماً حاضر نیستند در رأی‌گیری مسئولیت تصمیمی با پیامد امنیتی سنگین را بپذیرند. این استنباط رونماست و با شمارش رسمی آرا قابل آزمون خواهد بود؛ تاکنون هیچ رأی‌گیری صحنی درباره خروج گزارش نشده است.

سه لایه ماجرا: حقوقی، سیاسی، امنیتی

لایه حقوقی: ماده ۱۰ و ساعت سه‌ماهه

ماده ۱۰ پیمان به هر عضو اجازه می‌دهد اگر «رویدادهای فوق‌العاده» منافع عالی‌اش را به خطر اندازد، از پیمان خارج شود؛ به شرط آنکه سه ماه پیش از آن، به دیگر اعضا و شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دهد و این رویدادها را توضیح دهد. امضاکنندگان بیانیه مجلس، به گزارش تهران تایمز، استدلال کرده‌اند حمله به تأسیسات، خرابکاری و ترور دانشمندان هسته‌ای همین «رویداد فوق‌العاده» است. آن‌ها همچنین گفته‌اند ایران از حقوق ماده ۴ پیمان، یعنی حق «غیرقابل‌سلب» استفاده صلح‌آمیز، بهره‌مند نشده است.

از نظر حقوقی، حتی تصویب یک قانون فوری هم خروج را فوری نمی‌کند؛ ابلاغ رسمی و گذشت سه ماه لازم است. این دوره سه‌ماهه در عمل پنجره‌ای برای واکنش طرف‌های دیگر، از جمله شورای امنیت، می‌سازد. به همین دلیل، تصمیم به ابلاغ خروج بیش از آنکه یک اقدام حقوقی ساده باشد، یک پیام راهبردی است که واکنش‌های خارجی را فعال می‌کند.

لایه سیاسی: جنگ دو روایت درباره پایان جنگ

در سطح سیاست داخلی، اختلاف بر سر یک پرسش است: جنگ چگونه تمام می‌شود؟ امیرحسین ثابتی، نماینده نزدیک به جبهه پایداری، گفته مذاکره با آمریکا تا پایان محاصره بنادر جنوبی یا تحریم‌ها آغاز نمی‌شود و «تنها زبانی که جهان می‌فهمد زبان قدرت است». در مقابل، داوود حشمتی، روزنامه‌نگار نزدیک به پزشکیان، می‌گوید پیش از جنگ باید همه گزینه‌های غیرنظامی آزموده شوند و مذاکره «همیشه باید بر جنگ مقدم باشد».

طرح استیضاح عراقچی پس از سفر او به نیویورک، و بررسی طرحی برای جرم‌انگاری مصاحبه با رسانه‌های خارجی، ابزارهای دیگر همین جناح است. به نوشته گزارشی که ۴ آبان منتشر شد، شعارهای تجمع‌های شبانه هواداران این جریان در شهرهای بزرگ، که به گفته همان گزارش حدود ۲۰۰ روز ادامه داشته، مذاکره را «خیانت به وطن» می‌خواند. این ارقام ادعای منبع‌اند و رونما آمار مستقلی از شمار و اندازه تجمع‌ها در اختیار ندارد.

لایه امنیتی: سقف تصمیم کجاست؟

شهریاری در اظهارات ۵ مهر گفته بود شورای عالی امنیت ملی و آیت‌الله علی خامنه‌ای پیش‌تر با خروج مخالفت کرده بودند و مجتبی خامنه‌ای، رهبر کنونی، بر پرهیز از ساخت سلاح هسته‌ای تأکید کرده است. این روایت یک نماینده است و رونما متن مستقیم موضع رهبری درباره بیانیه تازه را نیافت. نگار مرتضوی، تحلیلگر سیاسی، نیز می‌گوید تصمیم درباره جنگ، صلح و مذاکره «در بالاترین سطح رهبری و نهاد امنیت ملی» گرفته می‌شود و تندروها «به اندازه کافی قدرتمندند تا دیپلماسی را پیچیده کنند، اما نه لزوماً تا آن را متوقف کنند».

طرف‌ها و روایت‌هایشان

جدول زیر مواضع طرف‌های اصلی را بر پایه منابع خوانده‌شده خلاصه می‌کند. جایی که موضع مستقیم پیدا نشد، صریح آمده است.

برای پیشینه طرح استیضاح وزیر خارجه، تحلیل پیشین رونما با عنوان «استیضاح عراقچی چه چیزی را تغییر می‌دهد؟» معماری قدرت در سیاست خارجی را بررسی کرده است. این دو پرونده، یعنی استیضاح و خروج از پیمان، از یک منطق تغذیه می‌کنند: فشار بر چهره‌های دیپلماسی بدون در دست داشتن تصمیم نهایی.

پیامدها برای اقتصاد و جامعه

اثر مستقیم این بیانیه بر بازار را نمی‌توان جدا اندازه گرفت؛ در همان روزها عوامل دیگری مانند نشست‌های امنیتی منطقه‌ای و تهدیدهای متقابل هم روی انتظارات اثر دارند. با این حال، سازوکار اثر روشن است. اقتصاد ایران با تورم نقطه‌به‌نقطه نزدیک ۹۰ درصد در شهریور ۱۴۰۵ (طبق مرکز آمار) و برآورد رکود ۷٫۶ درصدی صندوق بین‌المللی پول برای ۲۰۲۶، به شدت به خبر سیاسی حساس است. هر نشانه‌ای که احتمال توافق را کم کند، می‌تواند تقاضا برای ارز و طلا را بالا ببرد.

در سطح انسانی، خانوارهایی که درآمد ریالی ثابت دارند بیشترین هزینه بلاتکلیفی را می‌پردازند. اگر ابلاغ خروج از پیمان انجام شود، احتمال تحریم‌های تازه یا تشدید عملیات نظامی بالا می‌رود؛ و اگر نشود، فشار جناحی همچنان مذاکره را کند می‌کند. در هر دو حالت، زمان به ضرر معیشت است. پیش‌تر رونما در گزارش بحث خروج احتمالی ایران از ان‌پی‌تی در مجلس نشان داده بود این موضوع به‌طور ادواری با هر موج تنش بازمی‌گردد.

در سطح سیاسی، پیامد مهم‌تر شاید تضعیف موقعیت چانه‌زنی دولت در برابر طرف خارجی نباشد، بلکه برعکس: برخی تحلیلگران خروج را ابزاری برای چانه‌زنی می‌دانند. یعنی تهدید خروج می‌تواند به مذاکره‌کنندگان بگوید هزینه شکست مذاکره برای طرف مقابل نیز بالاست. این دو کارکرد متضاد، یعنی مانع‌تراشی داخلی و اهرم بیرونی، هم‌زمان ممکن است.

گزینه‌های پیش روی تصمیم‌گیران

ضدتحلیل: شاید فشار تندروها را کوچک می‌گیریم

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که مرز «فشار» و «تصمیم» در شرایط جنگی لغزنده است. ۱۳۰ امضا رقم کوچکی نیست؛ حدود ۴۵ درصد کرسی‌هاست. نایب‌رئیس اول مجلس طرح سه‌فوریتی را تأیید کرده و سخنگوی وزارت خارجه پذیرفته که موضوع «جدی» بررسی می‌شود. اگر جنگ تشدید شود یا حمله تازه‌ای به تأسیسات هسته‌ای رخ دهد، همین زیرساخت سیاسی و حقوقی آماده می‌تواند به‌سرعت به تصمیم تبدیل شود.

شواهد موافق تز هم کم نیست: برآورد ۷۰ رأی، مخالفت پیشین شورای عالی امنیت ملی به روایت شهریاری، تأخیر در زمان‌بندی جلسه استیضاح، و ادامه تماس با میانجی‌ها. مرتضوی یادآوری می‌کند تندروها نتوانستند برجام در دوره اوباما یا تفاهم‌نامه اخیر با ترامپ را متوقف کنند. نقطه ضعف تز ما این است که بخش مهمی از شواهدش روایت‌های غیرمستقیم است، نه سند رسمی از نهاد تصمیم‌گیر.

داده‌ای که نتیجه را عوض می‌کند: نتیجه رأی‌گیری صحن درباره طرح سه‌فوریتی، هرگونه موضع رسمی شورای عالی امنیت ملی یا رهبری، و ابلاغ کتبی به شورای امنیت سازمان ملل.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد در هفته‌های آینده: زمان‌بندی جلسه استیضاح عراقچی، قرار گرفتن طرح سه‌فوریتی در دستور صحن، هر بیانیه شورای عالی امنیت ملی، گزارش تازه آژانس درباره همکاری ایران، و نتیجه رایزنی‌های میانجی‌ها پس از انتخابات ۵ آبان (۲۷ اکتبر) اسرائیل.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی: با شواهد امروز، جبهه پایداری نمی‌تواند به‌تنهایی ایران را از ان‌پی‌تی خارج کند یا دیپلماسی را ببندد؛ اما می‌تواند هزینه هر قدم دیپلماتیک را بالا ببرد و زیرساخت سیاسی و حقوقی خروج را برای روز مبادا آماده نگه دارد. فاصله ۱۳۰ امضا با برآورد ۷۰ رأی، و ساعت سه‌ماهه ماده ۱۰، نشان می‌دهد میان بیانیه و اجرا چند مانع جدی وجود دارد.