۵ هزار نهاد شماره‌دار و ۲ میلیارد دلار واردات نظامی؛ چرا محاصره آمریکا تدارکات ارتش ایران را قطع نکرد؟

یک تحقیق رویترز که پنجشنبه ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶) منتشر شد، می‌گوید ایران از ژانویه ۲۰۲۵ با شبکه‌ای از بیش از ۵ هزار «نهاد شماره‌دار» وابسته به وزارت دفاع دست‌کم ۲ میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و کامیون سنگین وارد کرده است؛ آن هم با وجود تحریم‌های غربی و محاصره دریایی آمریکا. پرسش این تحلیل این است که این شبکه چرا کار می‌کند و فشار بعدی بر کجا می‌افتد.

مقدمه: محاصره‌ای که تدارکات را قطع نکرد

از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، فرض رایج در واشنگتن این بوده که ترکیب تحریم مالی و محاصره دریایی، توان ایران برای بازسازی موشک و پهپاد را خفه می‌کند. سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا در واکنش به همین تحقیق گفت آمریکا «شریان‌های اقتصادی رژیم را بریده» و «همیشه ده قدم جلوتر» است. تحقیق رویترز تصویر دیگری می‌دهد: جریانی پیوسته، هرچند کوچک‌تر، از مواد شیمیایی، تیتانیوم، چاشنی، قطعات موتور هواپیما و کامیون‌های سنگین که از راه دریا، خشکی و هوا به ایران رسیده است.

پرسش اصلی این تحلیل ساده است: اگر این گزارش درست باشد، چرا محاصره و تحریم این شبکه را متوقف نکرده و این یافته برای جنگ، مذاکره و اقتصاد ایران چه معنایی دارد؟ برای پاسخ، باید میان آنچه رویترز با سند نشان می‌دهد، آنچه کارشناسان استنباط می‌کنند و آنچه هنوز نامعلوم است، مرز روشن کشید. این تحلیل بر پایه متن کامل تحقیق رویترز است که در بازنشرهای آن خوانده شد؛ صفحه اصلی رویترز از محیط تحقیق رونما در دسترس نبود.

تایم‌لاین: از نهادهای ۲۰۱۳ تا گزارش ۲۰۲۶

ترتیب زیر بر پایه تاریخ‌هایی است که رویترز ذکر کرده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنی رابطه علّی نیست؛ برای مثال، رویترز خود می‌گوید نمی‌تواند بگوید آخرین محموله شیمیایی علت انفجار بندر بوده است.

1. ۲۰۱۳به گزارش رویترز، بیشتر این نهادها در عمل در این سال تأسیس شده‌اند، هرچند در مدارک ثبتی تاریخ ۱۱ فوریه ۱۹۷۹ (۲۲ بهمن ۱۳۵۷) برایشان ثبت شده است.
2. ۲۰۱۶قدیمی‌ترین ردپای مالی این نهادها در بارنامه‌ها و داده‌های حمل دریایی.
3. ۲۰۲۲یک فروشنده خودروی ایرانی در ایتالیا شش کامیون ایوکو یوروکارگو را به ارزش ۴۲۶ هزار یورو خرید و از دبی به بندرعباس فرستاد؛ در فهرست بسته‌بندی، «صحرا تندر» گیرنده نهایی ثبت شده بود.
4. ۲۰۲۴آمریکا شرکت صحرا تندر را به اتهام ساخت و تأمین پهپاد برای روسیه تحریم کرد.
5. ژانویه تا آوریل ۲۰۲۵نهاد MOD 346428 حدود ۸۸۶ تن ماده شیمیایی با مبدأ چین و کد گمرکی کلرات سدیم و پرکلرات‌ها از بندرعباس وارد کرد.
6. ۲۶ آوریل ۲۰۲۵ (۶ اردیبهشت ۱۴۰۴)سه روز پس از آخرین محموله، انفجاری بندر را لرزاند که دست‌کم ۷۰ کشته و بیش از ۱٬۲۰۰ زخمی برجای گذاشت.
7. ۹ فوریه ۲۰۲۶کشتی‌ای با ۹۳ تن تیتانیوم خام چینی به بندرعباس رسید؛ کارشناسان این فلز را برای بدنه موشک و پوسته موتور راکت به کار می‌برند.
8. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آغاز جنگ با حملات آمریکا و اسرائیل.
9. ۵ مارس ۲۰۲۶سنتکام ویدئوی حمله به پرتابگر متحرک موشکی را منتشر کرد؛ جینز کامیون را از مدل‌های ایوکو دانست.
10. مارس تا مه ۲۰۲۶واردات ماهانه شبکه به ۵۴ میلیون دلار افت کرد و سپس به ۷۷ میلیون دلار رسید.
11. ۲۷ ژوئن ۲۰۲۶محموله‌ای الکترونیکی از امارات از راه دریا رسید؛ نُه روز پس از تعلیق محاصره دریایی آمریکا. محاصره از میانه ژوئیه دوباره برقرار شد.
12. ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۷ آبان ۱۴۰۵)انتشار تحقیق رویترز.

داده‌ها: شبکه چقدر بزرگ است؟

رویترز این نهادها را با کمک شرکت مشاوره ریسک اسرائیلی-آمریکایی «240 Analytics» شناسایی کرده است. نوعام بینستوک، تحلیلگر ارشد این شرکت، در ژوئن ۲۰۲۵ این نام‌ها را در هزاران صفحه سند بانک سپه پیدا کرد که در تلگرام و سایت «ویکی‌ایران» منتشر شده بود. هر نهاد یک شناسه ملی ۱۱ رقمی در روزنامه رسمی و سامانه ثبت شرکت‌ها دارد. رویترز سپس بخشی از حدود ۱۹ هزار رکورد واردات را با اسناد حمل، ویدئوهای شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دولتی تطبیق داده است.

داده ماهانه نشان می‌دهد جنگ و محاصره حجم را کم کرد اما شبکه را از کار نینداخت. رویترز می‌گوید واردات ماهانه در مارس ۲۰۲۶ نسبت به ماه قبل ۴۷ درصد کم شد و به ۵۴ میلیون دلار رسید. از این دو عدد می‌توان رقم فوریه را حدود ۱۰۲ میلیون دلار برآورد کرد؛ این رقم محاسبه رونماست، نه عدد اعلام‌شده. تا مه، واردات به ۷۷ میلیون دلار رسید.

تحلیل چندلایه: چرا شبکه کار می‌کند؟

لایه حقوقی: تحریم نام‌محور در برابر شناسه عددی

تحریم‌های آمریکا و اروپا بر فهرست نام اشخاص و نهادها تکیه دارند. وزارت دفاع ایران و صحرا تندر در فهرست اتحادیه اروپا هستند، اما به گفته رویترز هیچ‌یک از نهادهای شماره‌دار در فهرست هیچ دولت غربی نیستند. فروشنده‌ای که در اروپا یا آسیا خریدار را بررسی می‌کند، با یک شناسه عددی روبه‌رو است، نه نام یک نهاد تحریم‌شده. میاد ملکی، از مقام‌های پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا که در طراحی برنامه تحریم ایران نقش داشته، این شبکه را «زیست‌بوم کامل تجارت ارتش ایران» توصیف کرده است.

لایه مالی: تسویه بدون انتقال ارز

به گزارش رویترز، در ۹۷ درصد محموله‌های بررسی‌شده، معامله «بدون انتقال ارز» تسویه شده است. سازوکار توصیف‌شده این است که افراد مورد اعتماد در خارج با پول نقد در بانک‌های خارجی کالا می‌خرند و آن را به ایران می‌فرستند و منبع این پول درآمد نفت است. این الگو همان نقطه‌ای را دور می‌زند که تحریم مالی بیشترین اثر را دارد: عبور پول از بانک‌های خبرنگار دلاری و یورویی. استنباط رونما این است که تا زمانی که درآمد نفتی خارج از نظام بانکی رسمی نگه داشته شود، این زنجیره منبع مالی دارد.

لایه لجستیکی: چند مسیر به جای یک گلوگاه

محاصره دریایی آمریکا بر خلیج فارس و دریای عمان متمرکز است. اما رویترز از کشتی‌های باری روسی در دریای خزر، کامیون‌هایی که از آسیای مرکزی از راه زمینی می‌آیند، و هواپیماهای باری از چین خبر می‌دهد. افت ۴۷ درصدی ماه مارس نشان می‌دهد محاصره هزینه دارد؛ بازگشت به ۷۷ میلیون دلار در مه نشان می‌دهد شبکه مسیر جایگزین پیدا کرده است. این همان چیزی است که در تنگه هرمز هم دیده شد؛ روایت‌های متضاد سپاه و سنتکام درباره ناامنی مسیر نفتکش‌ها نشان می‌دهد کنترل دریا هم کامل نیست.

لایه فنی: کالای دوکاربردی

بخش بزرگی از اقلام فهرست‌شده، از دستگاه تراش کنترل عددی و کوره پرتو الکترونی تا وانت تویوتا هایلوکس، کاربرد غیرنظامی هم دارند. همین ویژگی ردیابی را سخت می‌کند. کارشناسانی که رویترز با آنان مشورت کرده می‌گویند مجموعه چاشنی، مواد منفجره، قطعات موتور هواپیما، مواد سوخت راکت و خودروهای سنگین پرتاب می‌تواند برای ساخت و پرتاب موشک بالستیک و پهپاد، از جمله سری شاهد، به کار رود. پیتر سالزبری، استادیار پیوسته دانشگاه کلمبیا، گفته است این «تلاشی در مقیاس صنعتی برای بازسازی یا گسترش» ناوگان موجود ایران به نظر می‌رسد. این ارزیابی کارشناسی است، نه سند کاربرد نهایی.

لایه نهادی: سپاه، بنیادها و بانک سپه

رویترز می‌گوید شماره تلفن ۹۱ نهاد در سوابق حساب‌های کارکنان سپاه در بانک سپه دیده می‌شود. ۳۶ نهاد در پایان ۲۰۲۴ حساب ارزی با ۱٫۲ میلیارد دلار داشتند و بقیه حدود ۱٫۸ میلیارد دلار به پول ملی. گیرندگان نهایی شامل یگان ناظر بر برنامه موشک بالستیک و صحرا تندر معرفی شده‌اند. پیوند به بنیاد مستضعفان، که حسین دهقان، وزیر دفاع سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷، آن را اداره می‌کند، و به بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس نیز در گزارش آمده است. این یعنی شبکه تدارکات به بدنه‌ای از نهادهای نظامی و شبه‌دولتی گره خورده که پاسخ‌گویی عمومی محدودی دارند.

ذی‌نفعان و روایت طرف‌ها

نبود پاسخ از طرف ایران محدودیت جدی این روایت است. رونما هیچ موضع رسمی تازه‌ای از تهران درباره این گزارش پیدا نکرد و از نسبت دادن موضعی فرضی به مقام‌های ایرانی پرهیز می‌کند.

آثار انسانی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

هزینه انسانی

دو منبع به رویترز گفته‌اند انفجار ۲۶ آوریل ۲۰۲۵ در بندر ناشی از آتش گرفتن پرکلرات سدیم در کانتینرهای اسکله بود. رسانه‌های دولتی ایران گفته بودند شرکت «سینا بندر و دریا»، متعلق به بنیاد مستضعفان، این مواد را انبار کرده بود و مدیرعامل وقت آن علت را «اظهار خلاف واقع» درباره محموله دانسته بود. رویترز تأکید می‌کند نمی‌تواند بگوید آخرین محموله ۷۵ تنی علت انفجار بوده است. اما این پرونده نشان می‌دهد پنهان‌کاری در تدارکات نظامی می‌تواند هزینه را به کارگران بندر و ساکنان شهر منتقل کند.

اثر اقتصادی

بر پایه داده‌ها، تقریباً همه این اقلام از عوارض گمرکی معاف و «تجهیزات نظامی» ثبت شده‌اند. در اقتصادی که بودجه‌اش بر درآمد نفتی نامطمئن تکیه دارد، تخصیص درآمد نفت به خرید نظامی خارج از نظام بانکی یعنی ارز کمتری برای واردات دارو، کالای اساسی و مواد اولیه. اندازه دقیق این جابه‌جایی از داده‌های منتشرشده قابل برآورد نیست؛ این یک استنباط ساختاری است، نه رقم سنجیده.

اثر سیاسی و دیپلماتیک

این گزارش در زمانی منتشر شده که کانال‌های تماس تازه، از جمله نامه جی‌دی ونس به محسن رضایی و بحث درباره طرح هفت‌روزه بازگشایی هرمز، باز شده است. استنباط رونما این است که مخالفان هر توافقی در واشنگتن می‌توانند از این گزارش برای استدلال به نفع فشار بیشتر استفاده کنند، و برای تهران نیز، افشای شبکه هزینه بازسازی توان موشکی را بالا می‌برد.

مطالعه موردی: کامیون‌های ایوکو

پرونده ایوکو روشن‌ترین نمونه از مسیر کالا در گزارش است. ایران در رژه روز ارتش در آوریل ۲۰۲۵ یک کامیون ایوکو تی-وی به نمایش گذاشت. رویترز با تصویر ماهواره‌ای و ویدئوی شبکه‌های اجتماعی، کامیون‌های ایوکو را در فوریه ۲۰۲۵ در محوطه گمرکی در تهران مکان‌یابی کرد و سه شماره شناسایی خودرو را با داده واردات تطبیق داد. نهاد MOD 346428 از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶، ۴۳۵ کامیون ایوکو دیگر وارد کرده است.

در فروش سال ۲۰۲۲، کامیون‌ها از ایتالیا به شرکت «دیلمی ترِیدینگ» در دبی رفتند و از آنجا به بندرعباس رسیدند؛ شناسه خریدار نهایی با MOD 346428 یکی بود. ایوکو می‌گوید توزیع‌کنندگان رسمی‌اش تعهد قراردادی دارند که به مقصدها و اشخاص ممنوع نفروشند و بر صادرات اشخاص ثالث کنترلی ندارد. این پرونده ضعف اصلی کنترل صادرات را نشان می‌دهد: زنجیره فروش ثانویه از طریق کشور سوم. CENTCOM نیز در مارس ۲۰۲۶ ویدئوی حمله به پرتابگری منتشر کرد که جینز آن را ایوکو دانست، اما رویترز نتوانست تأیید کند که این کامیون از محموله‌های همین نهاد بوده است.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

جدول زیر گزینه‌هایی را که بازیگران خارجی پیش رو دارند، بر پایه سازوکارهای نشان‌داده‌شده در گزارش مرتب می‌کند. این گزینه‌ها توصیه سیاستی رونما نیستند؛ تحلیل اثر و هزینه احتمالی هر کدام‌اند.

ضدتحلیل: آیا این گزارش بیش از آنچه نشان می‌دهد ادعا می‌کند؟

قوی‌ترین اعتراض به منشأ داده است. بخش مهمی از شواهد از اسناد بانک سپه می‌آید که در یک هک ادعایی از سوی گروهی به نام «کدبریکرز» به دست آمده و در سایت ویکی‌ایران منتشر شده است؛ رویترز خود می‌گوید نتوانسته گردانندگان این سایت را شناسایی کند. شرکت شریک تحقیق، 240 Analytics، اسرائیلی-آمریکایی است و در زمان جنگ این پیوند می‌تواند پرسش درباره انگیزه را پیش بکشد. افزون بر این، رویترز می‌گوید برخی رکوردها شرح کالا نداشتند و در بسیاری موارد به کد گمرکی و مبدأ اعلام‌شده بدون تأیید مستقل تکیه کرده است.

اعتراض دوم ماهیت کالاست. وزارت دفاع هر کشوری کامیون، وانت، الکترونیک و دستگاه صنعتی می‌خرد. ثبت این اقلام به نام نهادهای دفاعی به خودی خود ثابت نمی‌کند همه آن‌ها به برنامه موشکی رسیده‌اند. در برابر، شواهد موافق هم کم نیست: رویترز بخشی از رکوردها را با اسناد حمل، تصویر ماهواره‌ای، ویدئو و رسانه‌های دولتی تطبیق داده، شماره شناسایی کامیون‌ها را با داده واردات منطبق کرده، و پیوند فهرست بسته‌بندی با صحرا تندر را نشان داده است. اقلامی مانند چاشنی و نیتروسلولز نیز کاربرد غیرنظامی محدودی در این مقیاس دارند.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌های رصد در هفته‌های آینده: هر فهرست تازه وزارت خزانه‌داری آمریکا یا اتحادیه اروپا، واکنش رسمی تهران به گزارش، اظهارنظر تازه پکن یا مسکو، و هر داده جدید درباره حجم محموله‌ها پس از ژوئن ۲۰۲۶ که آخرین ماه پوشش داده رویترز است.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی این است: محاصره و تحریم تدارکات نظامی ایران را قطع نکرده‌اند، چون این شبکه برای دور زدن همان سازوکارهایی ساخته شده که تحریم بر آن‌ها تکیه دارد؛ نام، انتقال پول و یک گلوگاه دریایی. محاصره هزینه را بالا برده و حجم را در ماه نخست جنگ تقریباً نصف کرده، اما شبکه با مسیرهای خشکی، خزر و هوایی خود را بازیابی کرده است. پیامد فوری گزارش احتمالاً سیاسی است: فشار بیشتر برای تحریم شناسه‌محور و بررسی صادرات مجدد از کشورهای ثالث.