ترامپ چوب تحریم روسیه را کنار گذاشت؛ حالا اهرم فشار بر هند چیست؟

روز جمعه ۲۴ مهر ۱۴۰۵ (۱۶ اکتبر ۲۰۲۶)، دو روز پیش از اجرایی‌شدن قانون گراهام، دونالد ترامپ با فرمان اجرایی تعرفه‌ها و تحریم‌های پیش‌بینی‌شده در آن را معلق کرد. چهار روز بعد مارکو روبیو به هند رسید و گفت توافق تجاری «ظرف چند هفته، نه چند ماه» بسته می‌شود. پرسش این تحلیل: وقتی چوب قانونی علیه خریداران نفت روسیه کنار رفته، هند چه چیزی را در برابر واشنگتن از دست داده و چه چیزی را نه؟

قانونی که قرار بود از ۲۶ مهر اجرا شود

قانون «لیندزی گراهام برای تحریم روسیه و ایران» ۲۷ شهریور ۱۴۰۵ امضا شد. متن آن، بر پایه‌ی خلاصه‌ی منتشرشده‌ی لایحه، چند ابزار را کنار هم می‌گذاشت: تعرفه‌ی ۵۰۰ درصدی بر کالاهای روسی، تعرفه‌ی تا ۱۰۰ درصد بر هر یک از پنج واردکننده‌ی بزرگ نفت و گاز روسیه، و تحریم ناوگان سایه و بانک‌های روسی. شرط شمول، خرید «آگاهانه‌ی جدید» از ۳۰ روز پس از امضا بود؛ یعنی از ۲۶ مهر. اختیار قانون پنج سال معتبر است و کشورها هر ۱۸۰ روز بازبینی می‌شوند.

همان متن دری برای خروج دارد: رئیس‌جمهور می‌تواند با گواهی به کنگره مبنی بر «منافع ملی آمریکا» و ارائه‌ی گزارش، معافیت بدهد. ترامپ از همین در گذشت. او نوشت: «در حال مذاکره برای صلح میان روسیه و اوکراین هستم و نمی‌خواهم کاری کنم که روسیه را از میز مذاکره دور کند.» یک گزارش خبری یادآور شد که فرمان این تصمیم را توضیح نداده است.

1. ۲۷ شهریور (۱۸ سپتامبر)امضای قانون گراهام پس از رأی ۸۶ به ۱۱ سنا و ۲۶۲ به ۱۵۹ مجلس نمایندگان.
2. حدود یک هفته پیش از ۲۴ مهرآمریکا بخشی از محدودیت‌های انرژی روسیه را سبک کرد و توافق واردات گازوئیل از روسیه اعلام شد.
3. ۲۴ مهر (۱۶ اکتبر)فرمان اجرایی معافیت از تعرفه‌ها و تحریم‌های قانون.
4. ۲۶ مهر (۱۸ اکتبر)تاریخی که مقررات قانون عملاً اجرایی می‌شد.
5. ۲۸ و ۲۹ مهر (۲۰ و ۲۱ اکتبر)سفر روبیو به بمبئی و جام‌نگر؛ دیدار با جی‌شانکار، آدانی، چاندراسکاران و مکش امبانی.
6. حدود ۲۸ آذر (۱۹ دسامبر)پایان تقریبی دوره‌ی بازبینی ۶۰ روزه‌ای که روبیو گفت آغاز شده (محاسبه‌ی رونما از ۲۰ اکتبر؛ تاریخ رسمی اعلام نشده).

بیشتر بخوانید: نفت خلیج فارس به سطح پیش از جنگ برگشت؛ چرا برنت هنوز بالای ۱۱۰ دلار است؟

چرا واشنگتن در این لحظه نفت روسیه را رها کرد؟

توضیح رسمی منتشرنشده، اما شواهد دو دلیل هم‌زمان را نشان می‌دهد. نخست، بازار سوخت: جنگ ایران عرضه‌ی گازوئیل را در جهان تنگ کرده و دولت آمریکا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای نمی‌خواهد قیمت‌های داخلی بالاتر برود. دوم، دیپلماسی اوکراین؛ ترامپ خودش به همین استدلال اشاره کرده است.

اندازه‌ی معامله‌ی گازوئیل ملاحظه‌ی مهمی است. بر پایه‌ی گزارش‌ها، آمریکا ۳۰۰ هزار تن گازوئیل، حدود ۲٫۲ میلیون بشکه، از روسیه می‌خرد، در حالی که مصرف روزانه‌ی گازوئیل آمریکا ۴٫۱ میلیون بشکه است. محاسبه‌ی رونما: این مقدار حدود ۵۴ درصد مصرف یک روز است؛ یعنی کمتر از نیم‌روز. کارشناسان نقل‌شده می‌گویند معامله اختلال عرضه ناشی از جنگ ایران را جبران نمی‌کند، و چون پالایشگاه‌های روسیه زیر حمله‌ی اوکراین آسیب دیده، معلوم نیست تحویل چه زمانی ممکن است. اثر جنگ بر قیمت نفت را رونما در گزارش برنت هم دنبال کرده است.

واکنش داخلی تند بود. سناتور تیلیس تصمیم را «بسیار غیرمسئولانه» خواند، کورنین گفت «لیندزی از این کار وحشت می‌کرد» و نماینده‌ی جمهوری‌خواه بیکن گفت رئیس‌جمهور «جنگ را طولانی می‌کند». زلنسکی هم معافیت را «اشتباه» و به سود روس‌ها دانست.

جای هند در این معادله

بر پایه‌ی داده‌ی ردیابی کشتی که یک روزنامه‌ی هندی نقل کرده، واردات نفت خام روسیه‌ی هند از تیر تا شهریور حدود ۲۹ درصد کم شد: از حدود ۲٫۵۷ به ۱٫۸۲ میلیون بشکه در روز. با این حال هند در شهریور هنوز بزرگ‌ترین مقصد دریایی نفت روسیه بود و چین با حدود ۱٫۴۹ میلیون بشکه در رتبه‌ی بعد قرار داشت. گزارشی دیگر اما هند را دومین واردکننده‌ی بزرگ پس از چین می‌شمارد؛ تفاوت احتمالاً به مبنای شمارش (فقط محموله‌ی دریایی یا کل واردات) برمی‌گردد، که منابع توضیح نداده‌اند.

روبیو در سفر استدلالی نرم‌تر از گذشته داشت. گفت هند «داوطلبانه تنوع‌بخشی کرده» اما چون «جغرافیا واقعی است» نمی‌تواند یک‌شبه جدا شود؛ و افزود مسئله «فقط نفت روسیه نیست، تمایل هند به تنوع‌بخشی است». هند بیش از ۸۵ درصد نفت خام مصرفی‌اش را وارد می‌کند. روبیو همچنین پیشنهاد کرد آمریکا بخشی از نیاز انرژی هند را تأمین کند و گفت پالایشگاه ریلاینس در جام‌نگر توان پالایش نفت سنگین ونزوئلا را دارد، هرچند «موانعی از جنس تحریم» باقی است. صادرات نفت ونزوئلا به هند در شهریور حدود ۲۵۷ هزار بشکه در روز بود، در برابر حدود ۵۶۳ هزار بشکه به آمریکا.

قوی‌ترین دلیل برای دست‌کم‌گرفتن تغییر

می‌توان گفت معافیت چیز زیادی را عوض نکرده است. جان فاینر، مقام پیشین امنیت ملی، گفته بود قانون «اختیاری ندارد که رئیس‌جمهور از پیش نداشته باشد». اگر چنین باشد، اهرم همیشه در دست ترامپ بود و فرمان فقط آن را آشکار کرده است. دیدار روبیو هم نشان می‌دهد ابزار اصلی فشار مذاکره بوده، نه خودکار قانون.

این استدلال بخشی از واقعیت را می‌گیرد، اما یک فرق را نادیده می‌گیرد: قانون برای هند هزینه‌ی تصمیم عوض می‌کرد. با قانون، ادامه‌ی خرید پیامد خودکار داشت؛ بدون آن، پیامد به معامله‌ی سیاسی وابسته است و هند می‌تواند هم‌زمان با کاهش تدریجی خرید، بر سر زمان‌بندی چانه بزند. استنباط رونما: تغییر اصلی در قطعیت پیامد است، نه الزاماً در توان آمریکا.

نتیجه: فشار هنوز هست، اما شکل عوض کرده

شواهد بیشتر از آنکه «پایان فشار بر هند» را نشان دهند، جابه‌جایی آن را نشان می‌دهند: از متن قانون به مذاکره‌ی تجاری، بازبینی ۶۰ روزه و پیشنهادهای انرژی. کاهش ۲۹ درصدی خرید هند هم نشان می‌دهد دهلی پیش از معافیت نیز در حال تنظیم رفتار بود. آنچه معلوم نیست: مدت معافیت، سرنوشت تعرفه‌های موجود، و اینکه توافق تجاری «ظرف چند هفته» واقعاً امضا می‌شود یا نه. اگر توافق بدون بند صریح درباره‌ی نفت روسیه امضا شود، یا بازبینی ۶۰ روزه بدون تعرفه‌ی جدید پایان یابد، برداشت «اهرم به مذاکره منتقل شده» قوی‌تر می‌شود؛ اگر تعرفه‌ی تازه اعلام شود، باید آن را بازنگری کرد.