پاکستان در پیمان مکه را به روی ایران باز گذاشت؛ اما متحد حوثی‌ها چگونه هم‌پیمان عربستان می‌شود؟

سخنگوی ارتش پاکستان روز جمعه ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶) گفت متن پیمان دفاعی مکه مانعی برای عضو تازه ندارد و ایران هم، اگر چشم‌انداز «بازدارندگی جمعی» را بپذیرد، «خوش‌آمده» است. اما همان روز عربستان، عضو بنیان‌گذار این پیمان، از رهگیری پهپاد حوثی‌های هم‌پیمان تهران به سوی مکه خبر داد. این تحلیل می‌پرسد عضویت ایران چقدر واقعی است و این پیام برای جنگ و مذاکره چه معنایی دارد.

پرسش اصلی: آیا ایران واقعاً می‌تواند عضو پیمان مکه شود؟

جمله سپهبد احمد شریف چودری، رئیس روابط عمومی ارتش پاکستان، در گفت‌وگو با رویترز در راولپندی کوتاه بود: «هر کس چشم‌انداز مشترک بازدارندگی جمعی و صلح منطقه‌ای دارد، چرا که نه؟ همه خوش‌آمده‌اند.» او بلافاصله افزود تصمیم با «رهبری سیاسی» سه کشور امضاکننده است. این جمله چهار روز پس از آن آمد که وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان اطلاعات ترکیه با هم به تهران رفتند و با مسعود پزشکیان، عباس عراقچی و محسن رضایی دیدار کردند.

اما همین پیمان در فضایی شکل گرفته که یکی از اعضایش زیر آتش متحد ایران است. عربستان از تیر ۱۴۰۵ هدف حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها بوده و در روز گفت‌وگوی چودری هم ائتلاف به رهبری ریاض از ساقط‌کردن پهپادی به سوی مکه خبر داد؛ حوثی‌ها این را انکار کردند. پس پرسش اصلی دوگانه است: آیا عضویت ایران در پیمانی که برای امنیت عربستان ساخته شده عملاً ممکن است؟ و اگر نه، چرا پاکستان این در را باز نشان می‌دهد، آن هم چند روز پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۱۲ آبان؟

تایم‌لاین: از پیمان ریاض تا نشست تهران

پیمان مکه یک‌شبه شکل نگرفت و پیام پاکستان هم در خلأ صادر نشد. ترتیب زیر فقط توالی زمانی را نشان می‌دهد؛ نزدیکی دو رویداد به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴)عربستان و پاکستان «توافق دفاعی متقابل راهبردی» را امضا کردند؛ هسته‌ای که پیمان مکه بعدها روی آن ساخته شد.
2. نوامبر ۲۰۲۵ (آبان ۱۴۰۴)ریاض و واشنگتن «توافق دفاعی راهبردی» امضا کردند؛ به گفته مرکز عربی واشنگتن، این توافق از پیمان مصوب کنگره که ریاض می‌خواست کمتر بود.
3. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران.
4. ۲۲ تیر ۱۴۰۵ (۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶)به نوشته شورای روابط خارجی آمریکا، آغاز آتش حوثی‌ها به سوی عربستان در دور تازه.
5. ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ (۷ اوت ۲۰۲۶)محمد بن سلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف در مکه پیمان دفاعی مشترک را امضا کردند. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفت پیمان «علیه ایران نیست».
6. ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ (۹ اوت ۲۰۲۶)به گزارش مرکز عربی واشنگتن، پهپاد حوثی‌ها پالایشگاه جازان را هدف گرفت؛ کمتر از ۴۸ ساعت پس از امضا.
7. ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ (۱۰ اوت ۲۰۲۶)اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت تهران «دلیلی برای نگرانی» از این پیمان ندارد.
8. ۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۳ اوت ۲۰۲۶)المیادین به نقل از یک مقام ایرانی از دعوت ایران خبر داد و مهدی رحیمی، مدیر خبرگزاری خانه ملت، گفت دعوت دریافت شده و «در دست بررسی» است.
9. ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (۵ اکتبر ۲۰۲۶)نشست اضطراری ریاض بر حرکت به سوی اجرای دفاع جمعی، از جمله «استقرار سریع نیروهای توافق‌شده»، توافق کرد.
10. ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶)وزارت خارجه آمریکا با اشاره به تهدید حوثی‌ها به کارکنان غیرضروری خود دستور خروج از عربستان داد.
11. ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶)خالد بن سلمان، عاصم منیر و ابراهیم کالین در تهران با پزشکیان، عراقچی و رضایی دیدار کردند؛ نتیجه اعلام‌شده فقط ادامه گفت‌وگو بود.
12. ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶)خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، در مجلس ملی گفت در تهران «پیمان دفاعی» در کار نبود.
13. ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶)چودری گفت پیمان مانع عضو تازه نیست؛ هم‌زمان ائتلاف سعودی از رهگیری پهپاد حوثی به سوی مکه خبر داد و حوثی‌ها انکار کردند.
14. ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ مقام‌های آمریکایی، به گزارش رسانه‌ها، از آماده‌شدن گزینه‌های عملیات دوباره علیه ایران پس از این تاریخ سخن گفته‌اند.

داده‌ها: نابرابری بودجه نظامی و آنچه نشان می‌دهد

برای فهم اینکه عضویت ایران در پیمان مکه از نگاه اعضای فعلی چه معنایی دارد، باید به وزن نظامی طرف‌ها نگاه کرد. داده‌های مؤسسه بین‌المللی پژوهش صلح استکهلم (SIPRI) که در فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶) منتشر شد، تصویر روشنی می‌دهد: عربستان با حدود ۸۳٫۲ میلیارد دلار بزرگ‌ترین هزینه‌کننده نظامی خاورمیانه بود. ترکیه ۳۰ میلیارد، پاکستان ۱۱٫۹ میلیارد و ایران ۷٫۴ میلیارد دلار خرج کردند. رقم عربستان در جدول SIPRI برآوردی است.

دو نکته روش‌شناختی مهم است. نخست، SIPRI توضیح می‌دهد افت واقعی بودجه نظامی ایران در ۲۰۲۵ «عمدتاً» نتیجه تورم سالانه ۴۲ درصدی بوده و هزینه به قیمت اسمی بالا رفته است؛ پس این رقم ضعف توان نظامی را مستقیم نشان نمی‌دهد، بلکه محدودیت مالی را نشان می‌دهد. دوم، این داده‌ها مربوط به پیش از جنگ ۱۴۰۵ است و هزینه‌های جنگ، کمک‌های خارجی و برنامه‌های موشکی و نیابتی را که در بودجه رسمی نمی‌آیند، در بر نمی‌گیرد. با این حال، عدم توازن آشکار است: مجموع سه عضو پیمان حدود ۱۲۵٫۱ میلیارد دلار بود، یعنی حدود ۱۷ برابر ایران (محاسبه رونما).

چه چیزی تأیید شده و چه چیزی ادعاست؟

بخش بزرگی از بحث درباره پیمان مکه بر گزاره‌هایی استوار است که سند رسمی پشتشان نیست. جدول زیر واقعیت‌های تأییدشده را از ادعاها جدا می‌کند.

تحلیل چندلایه: چرا پاکستان در را باز نشان می‌دهد؟

لایه اول: منطق نظامی و امنیتی

هسته پیمان مکه امنیت عربستان است. پاکستان طبق گزارش‌ها حدود ۸ هزار نیرو، یک اسکادران JF-17 و سامانه پدافندی HQ-9 در عربستان دارد که هزینه‌اش را ریاض می‌پردازد. چودری هم در همان گفت‌وگو گفت پاکستان به دفاع از عربستان و حرمین متعهد است، اما «بخشی از مناقشه یمن نیست». تهدید اصلی امروز عربستان، یعنی موشک و پهپاد حوثی، از سوی متحد ایران می‌آید. از این زاویه، ورود ایران به پیمان در صورتی معنای امنیتی دارد که تهران بتواند یا بخواهد حوثی‌ها را مهار کند. این دقیقاً همان گرهی است که هیچ مقام ایرانی درباره‌اش تعهد علنی نداده است.

مرکز عربی واشنگتن یادآوری می‌کند که حمله حوثی‌ها به پالایشگاه جازان کمتر از دو روز پس از امضای پیمان رخ داد و ظاهراً پیمان حمله پهپادی را پوشش نمی‌دهد. اگر این برداشت درست باشد، پیمان در برابر همان تهدیدی که عربستان را بیش از همه می‌آزارد، سازوکار روشنی ندارد. استنباط رونما این است که عضویت ایران، در نگاه ریاض، فقط وقتی ارزش دارد که به توقف آتش یمن گره بخورد.

لایه دوم: منطق دیپلماتیک و میانجی‌گری

پاکستان هم‌زمان چند نقش دارد: عضو پیمان با عربستان، همسایه ایران و میانجی میان تهران و واشنگتن. عاصم منیر در یک ماه دو بار به تهران رفته و چودری درباره این سفرها گفت: «اگر مثبت نبود، فیلدمارشال چرا دو بار می‌رفت؟» در چنین موقعیتی، گفتن اینکه «ایران خوش‌آمده است» هزینه‌ای برای اسلام‌آباد ندارد و فایده‌اش روشن است: به تهران می‌گوید بلوک تازه علیه او نیست و به واشنگتن می‌گوید منطقه سازوکار خود را برای کاهش تنش دارد.

علی واعظ، معاون برنامه خاورمیانه گروه بین‌المللی بحران، سفر ۴ آبان را تلاشی «در دقیقه نود» برای آن توصیف کرد که پیش از آغاز دوباره شلیک، کفه به نفع طرفداران سازش سنگین شود. صنم وکیل از چتم‌هاوس درباره نشست «خوش‌بین محتاط» بود، اما درباره پیشرفت پایدار تردید داشت. پیام چودری را می‌توان ادامه همین منطق دانست: حفظ کانال، نه اعلام یک روند عضویت.

لایه سوم: منطق نظم منطقه‌ای

استیون کوک از شورای روابط خارجی آمریکا استدلال کرده پیمان مکه نشان می‌دهد «دیگر نمی‌توان از نظم آمریکایی در خاورمیانه سخن گفت» و عربستان در پی نظمی است که خودش، نه واشنگتن، آن را شکل دهد. مرکز عربی واشنگتن اما نتیجه محتاط‌تری می‌گیرد: پیمان «جایگزین چتر امنیتی آمریکا» نیست و بیشتر نشانه «اضطراب» است. این دو خوانش برای ایران پیامد متفاوتی دارند. اگر حق با کوک باشد، تهران با یک بلوک منطقه‌ای نسبتاً مستقل از آمریکا روبه‌روست که می‌تواند با آن معامله کند. اگر حق با مرکز عربی باشد، پیمان در نهایت زیر سایه آمریکا می‌ماند و عضویت ایران بدون رضایت واشنگتن معنایی ندارد.

گفتار رسمی ایران سال‌هاست بر «امنیت درون‌زا» تکیه می‌کند. بقائی نشست تهران را «گامی بالقوه به سوی سازوکارهای همکاری امنیتی منطقه‌ای» خواند و رضایی گفت امنیت منطقه باید بدون مداخله خارجی تأمین شود. پیمان مکه از نظر شکلی به همین ایده نزدیک است: سه کشور مسلمان منطقه، بدون آمریکا. همین شباهت شکلی است که بحث عضویت را برای تهران جذاب و برای منتقدانش مشکوک می‌کند.

لایه چهارم: منطق داخلی ایران

در داخل ایران، دعوای «مذاکره یا مقاومت» هم‌زمان جریان دارد. به گزارش رسانه‌ها، حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، رفت‌وآمد میانجی‌ها را نشانه «قطعی‌بودن جنگ» دانسته و گفته فقط توافقی منطقه‌ای با حضور آمریکا و چین می‌تواند از جنگ چهارم جلوگیری کند. هم‌زمان طرح استیضاح عراقچی در مجلس پیش می‌رود. پیوستن به پیمانی که عربستان در آن محور است، برای جریان‌هایی که حوثی‌ها را بخشی از «محور مقاومت» می‌دانند، هزینه سیاسی دارد. این لایه توضیح می‌دهد چرا هیچ مقام ارشد ایرانی تاکنون صریحاً از عضویت سخن نگفته است.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

آثار سیاسی، امنیتی و اقتصادی

از نظر سیاسی، مهم‌ترین اثر پیام پاکستان بر تصور خطر است. اگر پیمان مکه به‌عنوان بلوکی علیه ایران فهمیده شود، تهران در محاصره‌ای تازه قرار می‌گیرد؛ اگر به‌عنوان چارچوبی باز فهمیده شود، دست‌کم یک کانال امنیتی با سه کشور مهم منطقه باز می‌ماند. سخنان فیدان، بقائی و چودری همه در جهت خوانش دوم است. این برای ایران در روزهایی که احتمال حمله دوباره پس از ۱۲ آبان مطرح است، ارزش دیپلماتیک دارد. برای جزئیات نشست تهران، گزارش رونما با عنوان وزیر دفاع پاکستان می‌گوید نشست تهران درباره پیمان دفاعی نبود را ببینید.

از نظر امنیتی، پیمان تاکنون نتوانسته عربستان را از آتش حوثی‌ها مصون کند. دستور خروج کارکنان غیرضروری آمریکا از عربستان در ۲۹ مهر نشان می‌دهد تهدید جدی تلقی می‌شود. هر حمله تازه به سوی مکه یا تأسیسات نفتی، فاصله میان ایران و پیمان را بیشتر می‌کند، چون در روایت ریاض حوثی‌ها بدون حمایت ایران چنین توانی ندارند. ایران این رابطه را به این شکل نمی‌پذیرد و رونما سندی مستقل درباره دستور مستقیم تهران برای حملات اخیر ندیده است.

از نظر اقتصادی، پیوند پاکستان و عربستان پررنگ است: طبق گزارش دویچه‌وله به نقل مرکز عربی واشنگتن، اسلام‌آباد در آوریل ۲۰۲۶ کمک نقدی ۳ میلیارد دلاری از ریاض گرفت. در مقابل، به گزارش الجزیره، پاکستان تجارت زمینی مرزی با ایران را محدود کرده است. این عدم توازن منافع توضیح می‌دهد که اگر روزی میان ریاض و تهران انتخاب لازم شود، اسلام‌آباد به کدام سو متمایل است. برای ایران، با تورمی نزدیک ۹۰ درصد و صادرات دریایی محاصره‌شده، هر کانال تجاری با همسایگان اهمیت دارد.

گزینه‌های پیش روی تهران

ستون «شواهد» نشان می‌دهد هر گزینه بر چه پایه‌ای مطرح شده است؛ جایی که «استنباط رونما» آمده، پشتوانه تجربی مستقل در منابع این تحلیل نبوده است.

درباره پیشینه طرح عدم تجاوز، تحلیل رونما با عنوان عمان پیمان عدم تجاوز با ایران را پیش کشید را بخوانید.

ضدتحلیل: شاید در واقعاً باز است

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که آن را بیش از حد بدبینانه می‌خواند. سه شاهد این اعتراض را تقویت می‌کند. نخست، طرف‌های پیمان از روز اول گفته‌اند پیمان علیه ایران نیست و ترکیه از امکان گسترش آن سخن گفته است؛ مصر هم علناً به‌عنوان نامزد مطرح شده است. دوم، سه عضو پیمان با بالاترین سطح نظامی و امنیتی به تهران رفتند، کاری که برای یک پیام نمادین زیادی پرهزینه است. سوم، عراقچی از پیمان استقبال کرد و یک مقام رسانه‌ای مجلس از دریافت دعوت گفت؛ یعنی دست‌کم بخشی از حاکمیت ایران به این مسیر نگاه مثبت دارد.

در برابر، شواهد مخالف سنگین‌ترند: دعوت هرگز رسماً تأیید نشده، وزیر دفاع پاکستان بحث پیمان دفاعی در تهران را رد کرده، حملات حوثی‌ها ادامه دارد و چودری هم تصمیم را به رهبری سیاسی سه کشور واگذاشته است. ضعف تز این تحلیل در این است که نیت واقعی ریاض و آنکارا را نمی‌دانیم؛ ممکن است گفت‌وگوهای غیرعلنی جلوتر از آن باشد که از بیرون دیده می‌شود.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های کلیدی برای هفته‌های آینده: آیا عربستان یا ترکیه درباره امکان عضویت ایران موضع علنی می‌گیرند؛ آیا پارلمان ترکیه پیمان را تصویب می‌کند و متن آن منتشر می‌شود؛ شمار حملات اعلام‌شده حوثی‌ها به عربستان؛ موضع وزارت خارجه ایران در نشست‌های هفتگی؛ و رفتار اعضای پیمان پس از ۱۲ آبان. گزارش خبری رونما درباره سخنان چودری را اینجا بخوانید.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: ایران از نظر متن احتمالی پیمان شاید بتواند عضو شود، اما از نظر سیاسی و امنیتی امروز چنین مسیری باز نیست. پیام پاکستان بیش از آنکه دعوت باشد، تضمین است؛ تضمین اینکه بلوک تازه منطقه علیه ایران تعریف نشده و کانال گفت‌وگو باز می‌ماند. این تضمین در روزهای پیش از ۱۲ آبان ارزش دارد، چون نشان می‌دهد سه قدرت مهم مسلمان منطقه ترجیح می‌دهند مسئله ایران با دیپلماسی حل شود. اما تا وقتی پهپادهای حوثی به سوی عربستان پرواز می‌کنند، فاصله «در باز» تا «عضویت» پر نمی‌شود.