اردوغان و زلنسکی بر سر کریدور غلات دریای سیاه توافق کردند؛ چرا هنوز کشتی‌ای راه نیفتاده است؟

روز شنبه ۹ آبان (۳۱ اکتبر)، رجب طیب اردوغان و ولودیمیر زلنسکی در استانبول اعلام کردند که روی یک کریدور تازه‌ی غلات در دریای سیاه کار می‌کنند. اما ایستادن دو رهبر کنار هم در یک نشست خبری هنوز هیچ کشتی را از اودسا یا ایزمایل راه نینداخته است. پرسش این تحلیل ساده است: آنچه در استانبول توافق شد دقیقاً چیست، و چرا طرف سومِ غایب، یعنی مسکو، تعیین می‌کند که این توافق به کریدور تبدیل شود یا در حد بیانیه بماند؟

در استانبول دقیقاً چه توافق شد؟

زلنسکی در نشست خبری مشترک گفت با اردوغان به توافق رسیده که روی کریدور غلات کار کنند و هدف این است که کریدور برقرار بماند و کارآمد عمل کند. او افزود دو طرف ایده‌ها و پیشنهادهایی را بررسی کرده‌اند. اردوغان نیز گفت گفت‌وگو برای بازگرداندن ناوبری امن ادامه می‌یابد و رسیدن به توافق در این زمینه «به تلاش‌ها برای صلح پایدار در اوکراین هم نیروی تازه می‌دهد».

متن هیچ سندی امضا یا منتشر نشده است. نه تاریخ آغاز، نه مسیر، نه سازوکار بازرسی و نه ضامن مشخص اعلام شد. زلنسکی فقط گفت نشست در «روز جهانی دریای سیاه» برگزار شد و محورش امنیت غذایی، همکاری صنعتی و انرژی بود.

استنباط رونما: آنچه توافق شده هماهنگی دو متحد برای پیشبرد یک طرح است، نه توافق میان طرفین درگیر. ترکیه در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ با سازمان ملل ابتکار غلات دریای سیاه را میانجی‌گری کرد؛ روسیه بعد از آن از توافق کنار کشید. بنابراین این بار هم کلید به دست کسی است که در استانبول حضور نداشت.

چرا دریای سیاه دوباره بسته شده است؟

اوکراین و روسیه با هم بیش از یک‌چهارم صادرات جهانی گندم را دارند و حمله به بندرها و کشتی‌ها در مرداد قیمت آتی گندم را به بالاترین سطح سه‌ساله رساند. در ماه‌های اخیر حمله‌ها از سوچی در شرق تا دلتای دانوب در غرب گسترده شده و پهپادها گاه به خاک رومانی و مولداوی هم رسیده‌اند.

هفته‌ی اول مهر نمونه‌ی روشنی بود. در ۱۱ مهر (۳ اکتبر) یک کشتی باری با پرچم لیبریا در بندری در منطقه‌ی اودسا هدف قرار گرفت و یک خدمه کشته شد. در ۱۳ مهر (۵ اکتبر) کشتی «رویاد ممدوف»، با مالکیت ترکیه‌ای و محموله‌ی ذرت از ایزمایل به مقصد راوِنا، در منطقه‌ی انحصاری اقتصادی رومانی با پهپاد زده شد، آتش گرفت و غرق شد. مقام‌های رومانی از مرگ دو خدمه و نجات ۱۱ نفر گفتند. زلنسکی مسکو را مسئول دانست؛ وزارت دفاع روسیه جداگانه گفت دو کشتی باری اوکراینی را زده، بی‌آنکه نامی بیاورد.

هزینه‌ی انسانی فقط به دو طرف جنگ محدود نیست. بنا بر یادداشتی دولتی در هند، امسال ۳۲ کشتی تجاری با خدمه‌ی هندی در دریای سیاه هدف حمله شده‌اند؛ پنج دریانورد هندی کشته شده‌اند. مصر نزدیک به یک‌سوم گندم وارداتی‌اش را از اوکراین می‌گیرد. این همان حلقه‌ای است که ناوبری را از موضوع نظامی به مسئله‌ی امنیت غذایی و دیپلماسی چندجانبه تبدیل کرده است.

بیشتر بخوانید: فشار دریایی فقط به دریای سیاه محدود نیست؛ اکتبر پرحادثه‌ترین ماه هرمز از آغاز جنگ شد

چهار پیشنهاد روی میز و موضع مسکو

وزیر خارجه‌ی اوکراین در ۹ مهر (۱ اکتبر) گفت کی‌یف چهار پیشنهاد از هند، ترکیه، مصر و آمریکا دریافت کرده است. هیچ‌کدام قصد پایان‌دادن به جنگ را ندارند؛ همه یک توقف محدود را هدف گرفته‌اند. جدول زیر آنچه گزارش شده را کنار موضع مسکو می‌گذارد.

نکته‌ی مهم این جدول دوقطبی‌بودن شرط‌هاست. اوکراین به گفته‌ی وزیر خارجه‌اش آتش‌بس انرژی و دریای سیاه را فقط «به‌صورت بسته‌ی ترکیبی» می‌پذیرد. مسکو هم هر ترتیبی را که جداگانه از توافق کلی باشد «تکه‌تکه» می‌خواند.

منطق مسکو: چرا «نه» به یک آتش‌بس دریایی؟

سخنگوی کرملین در ۱۰ مهر (۲ اکتبر) گفت ترتیب‌های تکه‌تکه نمی‌تواند به راه‌حل صلح نزدیک کند و روسیه «نه آتش‌بس، که صلح پایدار» می‌خواهد. او افزود روسیه به حمله‌های آغازشده از سوی اوکراین پاسخ می‌دهد و برایش مهم است «ارسال تجهیزات نظامی، مهمات و سوخت از راه دریا به اوکراین کاملاً متوقف شود».

پوتین در همان روزها در مجمع والدای ادعا کرد اوکراین ۴۰ شناور روسی را در ده روز نخست حمله زده و تعلیق متقابل را نابرابر خواند، چون دیزل روسیه هنوز تحریم است. این ادعا مستقل تأیید نشده است، اما نشان می‌دهد خواسته‌ی مسکو فقط ایمنی کشتی‌ها نیست؛ تحریم‌ها و کنترل ارسال دریایی به اوکراین هم روی میز است.

استنباط رونما: برای مسکو، دریای سیاه اهرم است. کریدوری که صادرات اوکراین را امن کند، به همان نسبت از ابزار فشار روسیه می‌کاهد. بنابراین هر طرحی که فقط «حمله نکنید» بگوید، بی‌بدیل برای روسیه زیان است؛ تنها طرحی شانس دارد که امتیازی در تحریم، بیمه، دسترسی به بندرها یا وضعیت ارسال نظامی هم در آن باشد. این برداشت از اظهارات رسمی گرفته شده، نه از متن مذاکره.

بیشتر بخوانید: صادرات نفت خلیج فارس بالا رفته، اما برنت جمعه لحظه‌ای از ۱۱۷ دلار گذشت

خط زمانی: از مهر تا نوامبر

1. ۹ مهر (۱ اکتبر)وزیر خارجه‌ی اوکراین از دریافت چهار پیشنهاد آتش‌بس محدود می‌گوید.
2. ۱۰ مهر (۲ اکتبر)کرملین ابتکار ترکیه و سازمان ملل را «بدون جزئیات» می‌خواند و ترتیب تکه‌تکه را رد می‌کند.
3. ۱۳ مهر (۵ اکتبر)کشتی باری «رویاد ممدوف» در آب‌های رومانی زده می‌شود و غرق می‌شود.
4. ۱۷ مهر (۹ اکتبر)کرملین درباره‌ی طرح هند می‌گوید «به‌سختی؛ فعلاً نه».
5. ۳۰ مهر (۲۲ اکتبر)معاون وزیر خارجه‌ی روسیه راه‌حل «تسکینی» را ممکن نمی‌داند.
6. ۹ آبان (۳۱ اکتبر)اردوغان و زلنسکی در استانبول به همکاری روی کریدور می‌رسند؛ وزیر خارجه‌ی آمریکا از بررسی پیشنهادها می‌گوید.
7. نیمه‌ی اول نوامبرنشست سه‌جانبه‌ی روسیه، اوکراین و آمریکا برنامه‌ریزی شده است.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «این بار فرق دارد»

مدافعان خوش‌بینی می‌توانند بگویند فشار اقتصادی تغییر کرده است. حمله‌ها به کشتی‌های کشورهایی مثل هند و ترکیه، که با مسکو هم رابطه دارند، هزینه‌ی دیپلماتیک روسیه را بالا برده است. آمریکا برای نخستین بار علنی از میانجی‌گری حمایت می‌کند و اردوغان هم ضمانت‌دهنده‌ی سابق ابتکار ۲۰۲۲ است. به این ترتیب، روسیه ممکن است نشست نوامبر را فرصتی ببیند تا در برابر بازگشایی دریا امتیازی بگیرد.

نقطه‌ی قوت این استدلال این است که مسکو در گفته‌هایش «با مذاکره مخالف» نیست؛ فقط ساختار را رد می‌کند. ضعفش آن است که تا امروز هیچ نشانه‌ی عملی از تغییر موضع منتشر نشده و اردوغان خودش می‌گوید پیشنهاد ترکیه به هر دو طرف هنوز بی‌پاسخ مانده است.

چه چیزی روشن نیست؟

متن پیشنهاد ترکیه، هند و مصر منتشر نشده و بخش بزرگی از جزئیات از گزارش‌های رسانه‌ای نقل می‌شود. روشن نیست ضامن یا ناظر کریدور چه کسی خواهد بود، آیا بیمه‌گران ریسک جنگ را کاهش می‌دهند، و آیا روسیه هر ترتیب را به تحریم‌ها گره می‌زند. همچنین معلوم نیست «کریدور» در توافق استانبول به بندرهای اودسا هم اشاره دارد یا فقط مسیر دانوب.

پس قضیه این است

توافق استانبول مهم است، چون یکی از میانجی‌های سابق را دوباره فعال و آمریکا را به بررسی پیشنهاد ترکیه نزدیک کرده است. اما شواهد فعلی ضعیف‌تر از آن‌اند که بگویند کریدور نزدیک است. قوی‌ترین نتیجه این است که بازگشایی دریا تا زمان گره‌خوردن با میز کلی‌تر، یعنی مذاکرات نوامبر، پیش نمی‌رود.