گرگاش: رابطه با ایران برمی‌گردد، اعتماد نه؛ معنای این تفکیک برای تهران چیست؟

انور گرگاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، یکشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۵ (۱ نوامبر ۲۰۲۶) در نشست امنیتی «حوار المنامه» دو جمله گفت که کنار هم، نقشه‌ی رفتار تازه‌ی خلیج فارس با ایران را نشان می‌دهد: ایران همسایه است و روابط اقتصادی روزی برمی‌گردد، اما آنچه «واقعاً شکسته» اعتماد است. او هم‌زمان اعتراف کرد شورای همکاری خلیج فارس در برابر این بحران «جمعی» پاسخ نداده است. پرسش این تحلیل: این تفکیک «رابطه» از «اعتماد» برای تهران، که اکنون بر سر بازگشایی هرمز و مذاکره با آمریکا چانه می‌زند، چه معنایی دارد؟

گرگاش دقیقاً چه گفت؟

به گزارش یک رسانه‌ی اماراتی و یک پایگاه تحلیلی که گفته‌ها را با ویدیوی سخنرانی تطبیق داده، گرگاش از «مه جنگ» و فاصله‌ی زیاد مواضع ایران و آمریکا گفت. او افزود اگر این فاصله پر نشود «باید نگران بدترین حالت بود» و امارات «برای بدترین حالت آماده است»، اما امیدوار است میانجی‌گری به رهبری قطر به گشایش دیپلماتیک برسد. به گفته‌ی او دور تازه‌ی درگیری «به سود منطقه و حتی ایران» نیست.

درباره‌ی ایران، گرگاش به پرسش درباره‌ی گفت‌وگو با تهران پاسخ داد: «البته که با ایران حرف می‌زنیم؛ همه‌ی کشورهای خلیج فارس از کانال‌های مختلف با ایران حرف می‌زنند.» او ایران را همسایه خواند و گفت روابط اقتصادی «در مرحله‌ای» از سر گرفته می‌شود، اما «آنچه واقعاً شکسته اعتماد است». به گفته‌ی او حملات ایران به کشورهای خلیج فارس این اعتماد را آسیب زد، نه کنش کشورهای خلیج فارس، و بازسازی آن «زمانی بسیار طولانی» می‌خواهد.

بیشتر بخوانید: خلیج فارس در منامه از تهران «پاسخ متقابل» خواست؛ پیشنهاد گفت‌وگو جدی است یا هشدار پیش از دور تازه جنگ؟

چرا «رابطه» و «اعتماد» از هم جدا شدند؟

این تفکیک یک پیام کاربردی دارد: گفت‌وگو و حتی تجارت لزوماً منتظر بازسازی اعتماد نمی‌ماند. امارات و دیگر کشورهای خلیج فارس، به گفته‌ی خود گرگاش، همین حالا هم با ایران تماس دارند. اما اعتماد، که شرط تعهدهای بلندمدت امنیتی است، در این روایت پشت سر گذاشته نشده است. نتیجه‌ی منطقی این است که تهران باید با مشارکتی مشروط و معامله‌ای روبه‌رو شود، نه بازگشت به وضع پیش از جنگ (استنباط تحلیلی بر پایه‌ی سخنان او).

موضع وزیر خارجه‌ی بحرین، که در همان پنل سخن گفت، با این خوانش هماهنگ است. عبداللطیف الزیانی گفت چارچوب امنیتی منطقه باید برای بازدارندگی «به اندازه‌ی کافی قوی» و برای هر همسایه‌ای که حاکمیت دیگران را رعایت کند «باز» باشد: «این در به روی ایران هم باز است، اما دری است که به قواعد مشترک می‌رسد، نه استثنا؛ و به کنش‌ها، نه نیت‌ها.»

گره هرمز: «پیش از جنگ» یا «مسیر ایران و عمان»؟

گرگاش بازگشت وضعیت هرمز به پیش از جنگ را «مهم و غیرقابل مذاکره» دانست و گفت هزینه‌ی بحرانی که خلیج فارس «نساخته» نباید بر دوش همه بیفتد. در سوی دیگر، ایران بنا بر آنچه خبرگزاری‌ها گزارش کرده‌اند پیشنهاد کرده تنگه را در دو روز بازگشایی کند، به شرط آن‌که آمریکا شروطش، از جمله رفع محاصره‌ی بنادر ایران را بپذیرد، و کشتی‌ها از مسیری عبور کنند که ایران و عمان توافق کرده‌اند و زیر نظارت ایران باشد.

نقطه‌ی کلیدی اینجاست که مسیر پیشنهادی ایران با یک عضو شورای همکاری، یعنی عمان، تنظیم شده است، در حالی که امارات بازگشت به وضع پیش از جنگ را می‌خواهد. یعنی شکاف هرمز فقط میان ایران و خلیج فارس نیست؛ خود شورا هم یک موضع واحد درباره‌ی نقش ایران در تنگه ندارد (استنباط تحلیلی).

شکاف درون شورای همکاری و معنایش برای ایران

گرگاش گفت کشورهای خلیج فارس هر یک «ملی» و گاه با همکاری دوجانبه از خود دفاع کرده‌اند، اما «جمعی» از پس چالش برنیامده‌اند. او تکرار شعار همبستگی را کافی ندانست و گفت بازسازی اعتماد به توان جمعی شورا سال‌ها زمان می‌برد. به گزارش یک رسانه‌ی تحلیلی، او ۲۰ مهر نیز نوشته بود «امنیت ما تفکیک‌ناپذیر است» و خواستار احیای اقدام دفاعی مشترک شده بود.

هم‌زمان، بنا بر گزارشی که فهرست مؤسسان یک ائتلاف دفاع دریایی را منتشر کرده، عربستان و ۱۳ کشور دیگر در ۸ مرداد ائتلافی برای باب‌المندب، دریای سرخ و خلیج عدن ساخته‌اند و امارات در فهرست مؤسسان نیست. گرگاش همچنین بر پیوند امارات و آمریکا تأکید کرد و گفت بحران این رابطه را «بتنی‌تر» کرده است.

برای تهران این تصویر دو پیامد متضاد دارد. از سویی، خلیج فارسِ بدون موضع جمعی طرف مذاکره‌ی واحدی ندارد و می‌توان با هر کشور جداگانه، از جمله قطر و عمان که میانجی‌اند، معامله کرد. از سوی دیگر، کشوری که ضمانت امنیتی خود را در همکاری ملی و پیوند با آمریکا می‌بیند، هر نشانه‌ی تهدید تازه را با تکیه‌ی بیشتر بر واشنگتن پاسخ می‌دهد؛ و این همان چیزی است که تهران به آن حساس است (استنباط تحلیلی).

بیشتر بخوانید: چین برای ایران و آمریکا پیک می‌فرستد؛ اما کلید هرمز دست پکن نیست

ضدتحلیل: شاید این فقط پیام فشار است

خوانش مخالف این است که تفکیک رابطه و اعتماد جمله‌ای برای مصرف بیرونی بوده است: امارات با بیان «اعتماد شکسته» مسئولیت بحران را بر ایران می‌گذارد و در عین حال چراغ سبز میانجی‌گری قطر را زنده نگه می‌دارد. گرگاش خود گفت بحران عمدتاً مسئله‌ی ایران و آمریکاست و تردید کرد قدرت‌های میانی بتوانند میان آن‌ها پل بزنند؛ یعنی نقش خلیج فارس را محدود می‌بیند. افزون بر آن، او نماینده‌ی امارات است، نه سخنگوی شورا، و کشورهای دیگر عضو، از جمله عمان و قطر، موقعیت متفاوتی دارند.

چه چیزی معلوم است و چه چیزی نه؟

روشن است که امارات در سطح اعلام‌شده هم‌زمان دو کار می‌کند: کانال‌های ارتباط با ایران را باز نگه می‌دارد و در برابر اعتماد شکسته آماده‌ی بدترین حالت است. روشن نیست امارات در عمل چه چیزی را در برابر چه امتیازی از ایران می‌خواهد، واکنش رسمی تهران به این سخنان چیست، و متن کامل سخنرانی چه نکاتی را دارد که در گزارش‌های رسانه‌ای نیامده است. شاهد تعیین‌کننده‌ی بعدی نتیجه‌ی دور تازه‌ی گفت‌وگوهای دوحه و تصمیم آمریکا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر خواهد بود؛ اگر گفت‌وگوها به توافقی درباره‌ی مسیر هرمز برسد که عمان و امارات هر دو بپذیرند، تفکیک «رابطه» از «اعتماد» عملاً به رابطه‌ی عادی‌تر می‌رسد؛ اگر نه، همین تفکیک توجیه سیاستی محتاط‌تر و آمریکامحورتر می‌شود.