کنگره‌ی دموکرات چه اهرمی برای پایان جنگ با ایران دارد و چه اهرمی ندارد؟

رأی‌دهندگان آمریکایی سه‌شنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶) هر دو مجلس کنگره را به دموکرات‌ها دادند و دونالد ترامپ، به‌گفته‌ی خودش، پذیرفته است که جنگ با ایران «بخشی» از دلیل این باخت بوده؛ در همان حال گفته دوباره همین تصمیم را می‌گرفت. پرسش این تحلیل محدود است: کنگره‌ای که در ۱۳ دی ۱۴۰۵ (۳ ژانویه ۲۰۲۷) کار خود را آغاز می‌کند، دقیقاً چه ابزاری برای محدود کردن جنگ دارد، کدام ابزار با وتوی رئیس‌جمهور از کار می‌افتد و این برای تهران چه معنایی دارد؟

انتخابات چه چیزی را تغییر داد؟

یک گزارش تحلیلی درباره‌ی سیاست خارجی آمریکا نوشته دموکرات‌ها در هر دو مجلس اکثریت گرفته‌اند و کنترل کمیته‌های اعتبارات را به دست می‌آورند؛ کمیته‌هایی که لوایح بودجه‌ی نظامی و کمک خارجی را می‌نویسند. یک نشریه‌ی آمریکایی با استناد به گزارش خبرگزاری، اکثریت دموکرات‌ها در مجلس نمایندگان را دست‌کم هفت کرسی نوشته و افزوده این عدد ممکن است بیشتر شود. همان نشریه به نظرسنجی خروج از حوزه‌های رأی‌گیری اشاره کرده که ۶۲ درصد رأی‌دهندگان جنگ را اشتباه و ۷۴ درصد آن را عاملی مهم در رأی خود می‌دانستند؛ این اعداد گزارش‌شده‌اند و متن اصلی نظرسنجی در دسترس نبود.

ترامپ به یک روزنامه‌ی اقتصادی آمریکایی گفت ایران «بخشی» از ماجرا بود و کار درستی کرده است. مجتبی خامنه‌ای، رهبر ایران، به‌نقل از گزارش‌های خبری، گفته نتیجه‌ی انتخابات چیزی را عوض نمی‌کند و خصومت آمریکا با ایران ادامه خواهد داشت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، اما نوشته آمریکایی‌ها به جنگ «نه» گفتند و ایران این پیام را تأیید می‌کند؛ واکنش رسمی تهران دو لایه دارد: رد اثر عملی، و استقبال سیاسی.

بیشتر بخوانید: تهران از شکست ترامپ در انتخابات شاد است؛ اما آیا خطر حمله کمتر شده؟

ابزار اول: قطعنامه‌ی اختیارات جنگی

قانون اختیارات جنگی ۱۹۷۳ از رئیس‌جمهور می‌خواهد ظرف ۴۸ ساعت پس از ورود نیرو به درگیری به کنگره اطلاع دهد و عملیات را معمولاً ظرف ۶۰ روز، با امکان ۳۰ روز تمدید برای خروج، پایان دهد، مگر کنگره مجوز بدهد. جنگ از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شده و حدود هشت ماه است ادامه دارد؛ یعنی مهلت‌های قانون خیلی وقت است گذشته و دولت آنها را رعایت‌شده نمی‌داند.

سابقه‌ی رأی‌ها نشان می‌دهد مسئله جمع‌کردن رأی نیست، بلکه نوع سند است. بر اساس یک گزارش، سنا قطعنامه‌ای را که خروج نیرو را بدون مجوز کنگره می‌خواست، در ۲ مهر (۲۴ سپتامبر) با نتیجه‌ی ۴۹ به ۵۰ رد کرد؛ چهار سناتور جمهوری‌خواه (کالینز، پل، مورکوفسکی و تیلیس) موافق بودند و فترمن، دموکرات، مخالف. همان گزارش نوشته مجلس نمایندگان در تیر قطعنامه‌ای مشابه را ۲۱۴ به ۲۰۸ و در شهریور قطعنامه‌ی دیگری را ۲۲۰ به ۲۰۴ تصویب کرده است. گزارش‌های دیگر از تصویب قطعنامه‌ای همزمان در دو مجلس در خرداد (ژوئن) خبر می‌دهند. تاریخ و شمار دقیق رأی‌ها در منابع یکدست نیست و در اینجا فقط آنچه به منبع نسبت داده شد آمده است.

گره حقوقی این است که قطعنامه‌ی همزمان (concurrent) به امضای رئیس‌جمهور نمی‌رسد، قانون نمی‌شود و کاخ سفید آن را غیرالزام‌آور خوانده است. قطعنامه‌ی مشترک الزام‌آور باید به امضای رئیس‌جمهور برسد؛ ترامپ می‌تواند وتو کند و لغو وتو به دوسوم آرای هر دو مجلس نیاز دارد.

ابزار دوم: بودجه، اهرم واقعی و مشکل‌دار

کارشناس شورای بحران بین‌المللی به یک نشریه‌ی سیاست خارجی گفته مؤثرترین راه، الحاق «ممنوعیت بودجه» به یک لایحه‌ی ضروری است؛ او به سال ۱۹۷۳ اشاره کرده که کنگره با تهدید به تعطیلی دولت، بمباران کامبوج را متوقف کرد. دموکرات‌های ارشد پیش از انتخابات گفته بودند در صورت پیروزی بودجه‌ی جنگ را قطع می‌کنند، و نماینده‌ای دموکرات گفته بود بودجه‌ی وزارت دفاع را برای تأمین مالی این جنگ نخواهند داد.

اما ساختار مالی جنگ این اهرم را پیچیده کرده است. به نوشته‌ی همان گزارش‌ها، دولت در اسفند درخواست ۲۰۰ میلیارد دلاری برای جنگ داد، چند ماه بعد هزینه را در بودجه‌ی عمومی نظامی ادغام کرد و همه‌ی دموکرات‌ها جز شش نفر در مجلس به آن لایحه رأی منفی دادند. پنتاگون می‌تواند با پول‌های تخصیص‌یافته به عملیات ادامه دهد، پس رد بودجه‌ی تازه جنگ را فوراً متوقف نمی‌کند. مانع دیگر ماهیت جنگ است: به نوشته‌ی یک نشریه‌ی آمریکایی، جز اسکورت نفتکش‌ها که ماهانه ۲ تا ۳ میلیارد دلار هزینه دارد، نیروها فقط هنگام تشدید وارد عمل می‌شوند؛ بنابراین نمی‌توان با قطع یک «جریان مالی دائمی» عملیات را بست.

ابعاد دیگری هم هست: پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس آسیب جدی دیده‌اند و بازسازی یا جابه‌جایی آنها خودش مسئله‌ی اعتبارات است؛ یعنی کنگره بدون قطع بودجه هم می‌تواند درباره‌ی حضور آمریکا در منطقه تصمیم بگیرد.

ابزار سوم: تحقیق، احضار و استیضاح

مهم‌ترین چیزی که کنگره‌ی جدید بی‌درنگ به دست می‌آورد، قدرت تحقیق است. کمیته‌ها می‌توانند درباره‌ی هزینه، تلفات، تلفات غیرنظامی و مبنای حقوقی حمله‌ها جلسه‌ی استماع بگذارند و با حکم احضار مدارک و شاهد بخواهند. حکیم جفریس، رهبر دموکرات‌های مجلس، ماه گذشته گفته بود «یکی از نخستین کارها» برکناری پیت هگست، وزیر دفاع، است؛ و تامس ماسی، نماینده‌ی جمهوری‌خواه، وعده داده پیش از پایان دوره‌ی فعلی رأی استیضاح او را به جریان بیندازد. استیضاح مقام‌ها خود جنگ را متوقف نمی‌کند، اما هزینه‌ی سیاسی ادامه‌ی آن را برای دولت بالا می‌برد.

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حمله‌ی آمریکا و اسرائیل به ایران.
2. تیر ۱۴۰۵ (جولای)تصویب قطعنامه‌ی اختیارات جنگی در مجلس نمایندگان، با ۲۱۴ رأی موافق در برابر ۲۰۸ (به‌گفته‌ی یک گزارش).
3. ۲ مهر ۱۴۰۵ (۲۴ سپتامبر)رد قطعنامه در سنا با ۴۹ به ۵۰.
4. ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر)انتخابات میان‌دوره‌ای و پیروزی دموکرات‌ها.
5. ۱۳ دی ۱۴۰۵ (۳ ژانویه ۲۰۲۷)آغاز کار کنگره‌ی جدید.

قوی‌ترین استدلال مخالف: دموکرات‌ها مصمم نیستند

مدافعان این دیدگاه می‌گویند دموکرات‌ها پیش‌تر نشان داده‌اند در لحظه‌ی تصمیم عقب می‌نشینند. سناتور الیسا اسلاتکین گفته بود در رهبری حزب تلاشی «زیر پوست» برای نگذراندن یا ضعیف‌گذراندن قطعنامه‌ها بوده، چون نمایندگان از پیامد سیاسی می‌ترسند. رهبری حزب روز آغاز جنگ هم بیانیه‌ای دوپهلو داد که ایران را «بازیگر بد» می‌خواند. یک نشریه هم نوشته بخشی از حزب باور دارد ادامه‌ی جنگ، ترامپ را مسئول هزینه‌هایش نگه می‌دارد. این دیدگاه نکته‌ی جدی دارد: بدون اراده‌ی سیاسی، اختیارات کاغذی اثر ندارند.

ضعف این استدلال آن است که شرایط عوض شده: افکار عمومی طبق نظرسنجی خروج از حوزه‌ها علیه جنگ است و چهار سناتور جمهوری‌خواه در رأی سپتامبر با دموکرات‌ها همراه شدند. با این حال هیچ‌کدام تضمین نمی‌کند رأی‌ها به لغو وتو برسد.

برای تهران چه معنایی دارد؟

این بخش استنباط است، نه گزارش. سه روز پیش از انتخابات، مسئول شورای عالی امنیت ملی ایران گفته بود پاسخ آمریکا به «هفت شرط» ایران قانع‌کننده نیست و تنگه‌ی هرمز تنها در صورت پذیرش کامل آنها باز می‌شود. طرح هفت‌ماده‌ای ایران، به نوشته‌ی یک شبکه‌ی خبری آمریکایی، شامل آزادسازی دارایی‌ها، رفع محاصره‌ی بنادر، پرداخت خسارت و توقف همه‌ی عملیات نظامی است و آمریکا احتمالاً بیشتر آنها را نمی‌پذیرد. وساطت قطر و پاکستان ادامه دارد و ترامپ گفته توافق «ممکن است» رخ دهد. آمریکا در ۱۱ آبان حملات محدود «دفاعی» کرده بود.

از زاویه‌ی تهران، کنگره‌ی دموکرات دو اثر متضاد دارد. از یک سو، فشار داخلی آمریکا برای پایان جنگ بالا رفته و ایران انگیزه دارد در انتظار بماند. از سوی دیگر، تا ۱۳ دی همان کنگره‌ی جمهوری‌خواه و همان دولت، بدون محدودیت تازه، در قدرت‌اند؛ و اگر مذاکره به‌جایی نرسد، دولتی که انتخابات را باخته می‌تواند در این دوره تصمیم‌های سخت‌تری بگیرد. این احتمال را هیچ منبعی تأیید نکرده و فقط یک ملاحظه‌ی ساختاری است.

بیشتر بخوانید: قالیباف: مردم آمریکا به جنگ نه گفتند و ما این پیام را تأیید می‌کنیم

پس قضیه این است

کنگره‌ی دموکرات می‌تواند هزینه‌ی سیاسی و مالی ادامه‌ی جنگ را بالا ببرد، اما اختیار قانونی توقف فوری آن را ندارد. بیشترین پشتوانه را این نتیجه دارد: ابزار مؤثر، الحاق ممنوعیت به لایحه‌ی ضروری بودجه است، و موفقیتش به اراده‌ی رهبری دموکرات‌ها و همراهی چند جمهوری‌خواه بستگی دارد.