وقتی خلیج برای دور زدن هرمز لوله می‌کشد، اهرم ایران چقدر کم می‌شود؟ | تحلیل ۳۶۰

ظرفیت روی کاغذ چقدر با صادرات واقعی فاصله دارد؟

ساده‌ترین پاسخ این است که ظرفیت اسمی را بخوانیم و با ۲۰ میلیون بشکه مقایسه کنیم. اما همان منابع نشان می‌دهند ظرفیت اسمی و صادرات واقعی یکی نیستند. خط شرق–غرب ۷ میلیون بشکه ظرفیت طراحی دارد، ولی بنا بر گزارش‌ها حدود ۲ میلیون آن به پالایشگاه‌های غرب عربستان می‌رسد و آرامکو خود حدود ۵ میلیون را قابل صادرات دانسته است. گذشته از خط، پایانه‌ها هم محدودیت دارند: کپلر ظرفیت پایدار صادرات ینبع را ۴٫۵ تا ۵ میلیون بشکه (حدود ۱٫۵ از پایانه ینبع شمالی و ۳ از معجز) می‌داند و می‌گوید بدون رفع گلوگاه بارگیری، افزودن ظرفیت لوله چندان کمکی نمی‌کند.

در عمل نیز جریان کمتر از سقف است. رایستاد می‌نویسد بارگیری ینبع از حدود ۲ میلیون در سپتامبر به حدود ۳ میلیون در اکتبر رسید، در حالی که در بخش بزرگی از اوایل سال حدود ۴ میلیون بود، و انتظار دارد تا میانه ۲۰۲۷ نیز حدود ۳ میلیون بماند. افت سپتامبر با توقف موقت خط پس از حمله همان ماه همزمان است، اما منابع خوانده‌شده رابطه علّی را تأیید نکرده‌اند.

در امارات، کپلر در مارس بهره‌برداری خط حبشان–فجیره را ۷۱ درصد ظرفیت ۱٫۵ میلیونی برآورد می‌کرد و گلف‌تایمز در اوت حدود ۱٫۱ میلیون در برابر ۱٫۸ میلیون ظرفیت نوشت. خط دوم، که از ۲۰ مه نیمه‌ساخته اعلام شد، اگر زمان‌بندی ادنوک رعایت شود از اوایل ۲۰۲۷ به برخی مشتریان آسیایی نفت می‌رساند؛ کپلر چون توسعه خود بندر فجیره را لازم می‌داند، نیمه ۲۰۲۷ را محتمل‌تر می‌داند و مجموع ظرفیت عبوری را از ۱٫۸ به ۳٫۶ میلیون می‌رساند. با این فرض، محاسبه رونما نشان می‌دهد ۵ میلیون عربستان و ۳٫۶ میلیون امارات حدود ۸٫۶ میلیون بشکه می‌شود، یعنی کمتر از ۴۳ درصد مرجع ۲۰ میلیونی؛ این ظرفیت است، نه جریان، و ایران و عراق و کویت را در بر نمی‌گیرد.

پروژه‌های بزرگ‌تر هنوز مرحله‌ای پایین‌تر دارند. کنان–فلگلر پیشنهاد می‌کند خط بصره–عقبه با ظرفیت ۲٫۵ تا ۳٫۵ میلیون بشکه و اتصال کوتاه کویت، با هزینه حدود ۱۰ میلیارد دلار، شکاف را کم کند؛ دولت عراق طبق همان تحلیل چارچوب توافق را تصویب کرده، اما تأمین مالی و پیمانکاری انجام نشده. وزارت خارجه آمریکا هم در ژوئیه از کار برای احیای خط عراق–سوریه با ظرفیت اولیه ۲ میلیون بشکه گفته، بدون برنامه زمانی. گلدمن‌ساکس هفت پروژه را تا پایان ۲۰۲۸ حدود ۱۴ میلیون بشکه می‌داند که با ظرفیت امروز بسیار فاصله دارد.

محدودیت دانسته‌ها: زمان واقعی ورود خط دوم، سهم بندر فجیره در سقف صادرات و بهره‌برداری واقعی خط شرق–غرب در زمستان تأیید مستقل ندارد.

اگر نفت از مسیر دیگری برسد، هزینه‌ها چرا پایین نمی‌آید؟

بازار انرژی فقط به حجم فیزیکی واکنش نشان نمی‌دهد؛ به هزینه رسیدن آن هم واکنش می‌دهد. رایستاد نرخ نفتکش‌های غول‌پیکر از خلیج فارس را حدود ۹ برابر سطح پیش از جنگ می‌داند، با وجود اینکه صادرات خام رو به بهبود است. نیل کویلیام از چتم‌هاوس به نیوعرب گفت راه‌های جایگزین آسیب‌پذیری را کم می‌کنند اما حذف نمی‌کنند و هزینه حمل، بیمه و زمان تحویل حتی با ادامه جریان در لوله‌ها بالا می‌ماند. آلاید نیز در برآوردی پژوهشی (نه معاملات گزارش‌شده) درآمد روزانه نفتکش غول‌پیکر در مسیر خلیج فارس–چین را حدود ۱٫۳۵ میلیون دلار و در مسیر خلیج عمان–چین حدود ۶۹۹ هزار دلار نوشته است؛ این تفاوت را به تفاوت ریسک مسیر و کمبود کشتی‌های پذیرنده ریسک مربوط می‌داند.

دسته‌بندی خود لوله‌ها هم تأثیر دارد. مسیر ینبع صادرات را از خلیج فارس به دریای سرخ می‌برد و، چنان‌که گلف‌نیوز یادآور شده، به گلوگاه دیگری یعنی باب‌المندب می‌رسد؛ در اکتبر ۱٫۱۹۶ عبور در باب‌المندب ثبت شد، بالاتر از ۱٫۱۵۴ در سپتامبر (اس‌اندپی گلوبال). در فجیره، بریک‌ویو هشت نفتکش غول‌پیکر خالی را کنار بندر دید که نشان می‌دهد کشتی کم نیست و مسئله تمایل و امکان عبور است، نه فقط وجود نفت. اینوستینگ‌لایو درباره زمان‌بندی خط دوم امارات تصریح کرد که این خبر به‌تنهایی حق بیمه ریسک جنگ را کم نمی‌کند، چون ظرفیت جدید پیش از اوایل ۲۰۲۷ نمی‌آید.

مدافعان نظریه «کارت سوخته» می‌گویند با رشد ظرفیت، هر بشکه‌ای که از هرمز نگذرد از وزن تهدید می‌کاهد. رایت همین را گفته است و کنان–فلگلر آن را در سطح بلندمدت می‌پذیرد. اما نتیجه فعلی بازار نشان می‌دهد اثر زودتر روی ریسک و کرایه دیده می‌شود تا روی حجم: حتی با جریان رو به رشد، بیمه و کرایه گران می‌مانند. رونما پیش‌تر در گزارش افت برنت درباره حساسیت بازار به خبر پایان جنگ نوشته بود.

محدودیت دانسته‌ها: منابع قیمت بیمه و کرایه امروز را به‌طور منظم و از یک مرجع واحد منتشر نمی‌کنند؛ ارقام این پرونده برآورد پژوهشی یا گزارش‌های جداگانه‌اند و یک سری زمانی یکدست ندارند.

لوله و بندر کمتر از تنگه آسیب‌پذیرند؟

پرسش امنیتی این است که آیا دور زدن آبراه خطر را کم می‌کند یا فقط جابه‌جا می‌کند. الجزیره در مارس از قول یک تحلیلگر مستقل نوشت خط‌های لوله و ایستگاه‌های پمپاژ اهداف ثابت و باارزش هستند و در دسترس موشک و پهپاد قرار دارند؛ مثال‌ها روشن‌اند: ایستگاه‌های پمپاژ شرق–غرب در ۲۰۱۹ هدف پهپادهای حوثی شد، حمله ۲۰۱۹ به ابقیق به نوشته فوربس ۵٫۷ میلیون بشکه در روز را موقتاً از مدار خارج کرد، حمله پهپادی مارس ۲۰۲۶ بارگیری در فجیره را مختل کرد و بلومبرگ می‌گوید این خط پس از حمله سپتامبر دوباره متوقف شد. فجیره، به نوشته همان گزارش، چند بار هدف قرار گرفته است.

در برابر این، تنگه آبراهی طولانی است و هر کشتی هدف جداگانه‌ای است؛ حفاظت از چند ایستگاه و یک بندر از حفاظت از ترافیک هزاران کشتی سهل‌تر است، هرچند این استدلال استنباط رونماست و منابع خوانده‌شده آن را اندازه نگرفته‌اند. رایستاد در بُعد دیگر می‌گوید حملات به کشتی‌ها هم‌زمان با بازگشت ترافیک بالا رفته و ایران برای حفظ اهرم، به بستن کامل نیاز ندارد؛ حملات دوره‌ای کافی است تا بازیگران بازگشت را دائمی نپندارند. همان منبع از «بازگشت شکننده» و «حالت میانی پایدار» سخن می‌گوید، نه عادی‌سازی.

نکته ظریف این است که انتساب حملات در همه منابع یکسان نیست. رایستاد حملات را به انگیزه ایران برای حفظ اهرم ربط می‌دهد، اما این تحلیل مؤسسه است نه یافته قضایی یا نظامی مستقل؛ بلومبرگ و آلاید فقط به وقوع حملات اشاره می‌کنند. هر خوانش باید این تفاوت را حفظ کند.

محدودیت دانسته‌ها: منابع خوانده‌شده نرخ موفقیت دفاع از ایستگاه‌ها، شمار حملات به زیرساخت زمینی و هزینه تعمیر را منتشر نکرده‌اند و نمی‌توان خطر لوله و تنگه را به‌صورت عددی مقایسه کرد.

چه کسی بیرون چتر دورزننده می‌ماند؟

مزیت مسیرهای جایگزین یکسان توزیع نشده است. کویت و بحرین به گزارش گلف‌تایمز هیچ مسیر دورزننده‌ای ندارند و کویت، به گفته مدیرعامل شرکت نفت دولتی‌اش به بلومبرگ، با عربستان و امارات برای اتصال به خط‌ها گفت‌وگو می‌کند. جنوب عراق نیز، چنان‌که الجزیره نوشت، اتصال معناداری به خط شمالی ترکیه ندارد و تولید بصره در اوج بحران عملاً متوقف شد. همین فاصله است که طرح‌هایی مانند بصره–عقبه را مطرح می‌کند، اما هیچ‌یک هنوز قرارداد نهایی ندارد.

قطر مورد خاصی است. آژانس بین‌المللی انرژی، به نقل گلف‌نیوز، مسیر جایگزینی برای حجم‌های بزرگ گاز مایع نمی‌بیند. کویلیام هم می‌گوید قطر برای گاز مایع مسیر جایگزین قابل‌اتکایی ندارد. اس‌اندپی گلوبال نشان می‌دهد عبور حامل‌های گاز مایع در اکتبر به ۳۲ بار رسید، بالاترین از آغاز جنگ، که همان‌طور که این منبع می‌نویسد پس از آسیب به واحدهای تولید قطر در آغاز جنگ به‌شدت کم شده بود. در یک استدلال، کنان–فلگلر می‌گوید قطر منفعتی در تکمیل خط بصره–عقبه دارد چون محروم کردن ایران از اهرم نفتی احتمالاً تنگه را برای گاز هم بازتر نگه می‌دارد؛ این نظر نویسنده تحلیل است، نه موضع اعلام‌شده قطر.

در سمت دیگر معادله رقابت مشتریان است. بلومبرگ می‌نویسد امارات، عربستان و کویت برای جبران میلیاردها دلار فروش ازدست‌رفته برای مشتری رقابت می‌کنند؛ امارات از اول مه از اوپک خارج شده و بنا بر اینوستینگ‌لایو ظرفیت تولید ۵ میلیون بشکه‌ای را تا ۲۰۲۷ هدف گرفته است. اگر خط سوم ادنوک درست بود و به روی دیگران باز می‌شد، فجیره از بندر یک کشور به دروازه منطقه‌ای تبدیل می‌شد؛ اما این همان ادعای تکذیب‌شده است. یک خوانش دیگر، که کرگ در نیوعرب مطرح می‌کند، می‌گوید هدف نظام جایگزین «توزیع‌شده» کردن خلیج است تا هیچ گلوگاهی کل منطقه را فلج نکند، نه بی‌اهمیت کردن هرمز.

محدودیت دانسته‌ها: برنامه رسمی کویت و بحرین، قرارداد قطعی بصره–عقبه و میزان تعهد خریداران آسیایی منتشر نشده است.

اهرمی که پنجره‌اش بسته می‌شود

برای تهران دو چیز همزمان درست است. نخست، ایران خودش از هرمز نفت می‌فروشد: گلف‌تایمز جریان نفت ایران را ۱٫۶۹ میلیون بشکه در روز در ۲۰۲۵ می‌نویسد و از قول آندرو ویلسون از بی‌آرسی شیپبروکرز، تمایل تهران به ادامه فروش به چین را بدون وابستگی به «مشکل گلوگاه» توصیف می‌کند. دوم، ایران خود مسیر جایگزین ناتمامی دارد: خط گوره–جاسک با ظرفیت طراحی حدود ۱ میلیون بشکه، که طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (به نقل گلف‌نیوز) پایانه جاسک آن کامل نبوده است. وضعیت فعلی این پایانه در منابع خوانده‌شده تأیید نشده.

اگر استدلال کنان–فلگلر درست باشد و ظرفیت ۱۳ تا ۱۵ میلیون بشکه‌ای ساخته شود، بستن دوباره تنگه برای ایران به‌گفته این تحلیل بازدارنده‌ای علیه خود ایران می‌شود. اما این نتیجه به پروژه‌هایی وابسته است که یا هنوز تأمین مالی نشده‌اند یا زمان‌بندی روشن ندارند؛ گلدمن ۲۰۲۸ را برای هفت پروژه می‌گوید و کپلر شروع ینبع را از ۲۰۲۸ می‌داند. از این دو نتیجه می‌توان استنباط کرد (استنباط رونما): ایران تا فرارسیدن ظرفیت، انگیزه دارد مسئله هرمز را در مذاکره به امتیاز تبدیل کند. رایستاد بر همین پایه از «سازش محدود» تا پایان نیمه نخست ۲۰۲۷ سخن می‌گوید، با ادامه تقابل بنیادین؛ رونما در بررسی سه راه ترامپ در قبال ایران مسیرهای سیاسی را از زاویه واشنگتن دیده بود.

رایت در برابر این استدلال می‌گوید حتی با افول هرمز اهمیت تولید و عرضه این کشورها کم نمی‌شود. یعنی دور زدن آبراه به معنای کاهش اهمیت نفت خلیج فارس نیست و بنابراین نفوذ ایران بر بازار هرگز به صفر نمی‌رسد. کویلیام نیز می‌گوید تا زمانی که حدود یک‌پنجم نفت و بخش مهمی از گاز مایع از هرمز می‌گذرد، تنگه یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های جهان می‌ماند.

محدودیت دانسته‌ها: شرایط ایران برای بازگشایی کامل در مذاکرات، وضعیت جاسک و سهم دقیق صادرات ایران که از لوله جایگزین می‌گذرد در منابع خوانده‌شده نیامده است.