۳۷۷ حمله به زیتون‌چینان کرانه باختری؛ چرا فصل برداشت ۲۰۲۶ رکورد زد؟

شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ / ۷ نوامبر ۲۰۲۶. دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) در گزارش منتشرشده ۶ نوامبر اعلام کرد از اول سپتامبر تا دوم نوامبر ۲۰۲۶، ۳۷۷ حمله شهرک‌نشینان اسرائیلی مرتبط با برداشت زیتون در کرانه باختری ثبت شده است؛ رقمی که همین حالا از آمار تمام فصل‌های برداشت پیشین در مجموعه داده این نهاد فراتر رفته است. حمله به کشاورزان، محدودیت ورود به باغ‌ها، تخریب درختان و سرقت محصول در گزارش سازمان ملل ثبت شده و مستقیماً به معیشت خانواده‌های فلسطینی آسیب می‌زند.

در همین گزارش رقم دیگری هم وجود دارد که با ۳۷۷ اشتباه‌گرفتنش نتیجه‌ای نادرست می‌سازد: ۴۵۷ حمله در ماه اکتبر شمار همه حملات شهرک‌نشینان همراه با آسیب جانی یا خسارت مالی در کرانه باختری است، نه فقط حملات فصل برداشت زیتون. ۴۵۷ حمله در یک ماه و ۳۷۷ حمله مرتبط با زیتون در دو ماه، دو شاخص متفاوت با دامنه و بازه زمانی جدا هستند.

رکورد ۳۷۷ حمله دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

اوچا در «گزارش وضعیت بشردوستانه ۵ نوامبر» که ششم نوامبر منتشر شد، حملات مرتبط با برداشت را از ابتدای سپتامبر تا دوم نوامبر محاسبه کرده است. دوره برداشت رسمی امسال از ۱۵ اکتبر آغاز شد، ولی برخی کشاورزان به دلیل نگرانی از محدودیت دسترسی و حملات احتمالی، برداشت زودتر را شروع کرده بودند. به همین دلیل بازه ثبت اوچا از تاریخ آغاز رسمی چیدن زیتون طولانی‌تر است.

در گزارش قبلی سازمان ملل، تا ۱۲ اکتبر ۱۹۹ حمله مرتبط با زیتون ثبت شده بود. برای کل فصل سال ۲۰۲۵ تعداد ۱۸۵ مورد اعلام شده است. مقایسه این سه رقم نشان می‌دهد حتی پیش از رسیدن به نوامبر، دفعات حمله از سال گذشته فراتر رفت. عدد ۳۷۷ درباره رویدادهای حمله است، نه ۳۷۷ کشته، ۳۷۷ باغ یا ۳۷۷ روستا. این تفکیک برای جلوگیری از اغراق در بازنشر ضروری است.

گزارش دبیرخانه سازمان ملل در ۵ نوامبر از کشته‌شدن یک فلسطینی، زخمی‌شدن بیش از ۲۰۰ نفر و آسیب‌دیدن بیش از ۳۸۵۰ درخت و نهال در پی خشونت‌های مرتبط با فصل برداشت خبر داده است. این اعداد با انتساب به سخنگوی سازمان ملل ذکر می‌شوند و از نظر دامنه ممکن است با آمار هفتگی اوچا تفاوت داشته باشند؛ نباید آن‌ها را بدون مشخص‌کردن بازه، به ارقام هفتگی افزود.

در هفته آخر اکتبر چه رخ داد؟

در فاصله ۲۷ اکتبر تا ۲ نوامبر، اوچا ۶۴ حمله شهرک‌نشینان همراه با تلفات یا خسارت مالی در ۴۸ اجتماع فلسطینی ثبت کرد. از این میان ۴۱ رویداد به برداشت زیتون مرتبط بود. اوچا همچنین گزارش داده ۵۸ فلسطینی، شامل دو کودک، در آن دوره در زمینه رویدادهای خشونت‌آمیز آسیب دیدند: ۴۳ نفر به دست شهرک‌نشینان و ۱۵ نفر به دست نیروهای اسرائیلی. این عدد ۵۸ مربوط به کل بازه و مجموعه رویدادهاست، نه صرفاً برداشت زیتون.

در بخش مرتبط با فصل برداشت، گزارش به حمله به کشاورزان سالمند در جمّاعین و قبلان در استان نابلس اشاره می‌کند؛ از جمله دو مرد بالای ۷۰ سال. در دیرعمار استان رام‌الله، ورود کشاورزان فقط برای سه روز و با محدودیت تعداد و سن مجاز گزارش شده و یک کشاورز ۸۲ ساله نیز در دوره مجاز برداشت مورد تعرض قرار گرفته است. در بیت‌اکسا کشاورزان گفته‌اند با وجود هماهنگی قبلی مجبور به ترک باغ‌ها شده‌اند و بخشی از محصول حدود ۳۰ درخت را از دست داده‌اند.

در المسعودیه–برقه، بنا بر گزارش شرکای بشردوستانه، یک کشاورز هدف حمله قرار گرفته و شش کیسه زیتون از او گرفته شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد آسیب فقط به مجروح‌شدن افراد محدود نمی‌شود؛ از دست رفتن روزهای برداشت، خود محصول و امکان ورود دوباره به زمین نیز بخش مهمی از زیان اقتصادی و اجتماعی را می‌سازد.

چرا باغ زیتون در کرانه باختری فقط یک محصول کشاورزی نیست؟

زیتون برای ده‌ها هزار خانواده در کرانه باختری هم درآمد فصلی است و هم منبع روغن و مواد غذایی. برداشت معمولاً به نیروی کار اعضای خانواده، دسترسی به باغ در زمان مناسب و انتقال سریع محصول به کارگاه روغن‌گیری وابسته است. اگر کشاورز تنها چند روز اجازه دسترسی داشته باشد، ممکن است حتی بدون تخریب درخت، بخشی از محصول بر زمین بماند یا کیفیت آن کاهش یابد.

وزارت کشاورزی فلسطین، طبق نقل اوچا در ۱۵ اکتبر، برآورد کرده بود تولید روغن زیتون در سال ۲۰۲۶ در صورت دسترسی کشاورزان به باغ‌ها ممکن است به حدود ۲۱ هزار تن برسد؛ این رقم با برآورد هفت هزار تن برای ۲۰۲۵ مقایسه شده بود. ۲۱ هزار تن پیش‌بینی مشروط است و نباید به‌عنوان تولید واقعی و نهایی گزارش شود. تشدید خشونت و محدودیت دسترسی ممکن است تحقق این ظرفیت را دشوار کند، ولی برای محاسبه زیان واقعی هنوز باید اطلاعات برداشت و فروش نهایی منتشر شود.

محدودیت‌های دسترسی چگونه با حملات مرتبط می‌شوند؟

بخشی از باغ‌های فلسطینی نزدیک شهرک‌های اسرائیلی یا در سوی دیگر دیوار و موانع جداکننده قرار دارند. کشاورزان در برخی مناطق برای ورود به زمین خود ناچارند از سازوکار «هماهنگی قبلی» با مقام‌های اسرائیلی استفاده کنند. اوچا می‌گوید در استان‌های الخلیل و بیت‌لحم دسترسی‌های برنامه‌ریزی‌شده در جریان عملیات امنیتی در شهر الخلیل تعلیق و سپس ازسرگیری آن به تأیید روزانه موکول شد.

حتی زمانی که دسترسی با هماهنگی مجاز اعلام شده، گزارش‌هایی از مجبورشدن کشاورزان به خروج یا مواجهه با خشونت وجود دارد. چنین وضعیتی سبب می‌شود دو مسئله از هم جدا شوند: حق و امکان دسترسی به زمین و امنیت فرد هنگام کار در آن زمین. اجازه اداری ورود به باغ لزوماً تضمین‌کننده ایمنی در برابر حمله نیست.

اسرائیل به‌طور کلی وجود مسائل امنیتی در کرانه باختری را مطرح کرده و نیروهایش عملیات متعددی در منطقه انجام داده‌اند؛ اما درباره هر یک از رویدادهای ذکرشده در گزارش اوچا، پاسخ مستند مقام مسئول و نتیجه تحقیق رسمی در منابع بررسی‌شده موجود نیست. بنابراین نمی‌توان از آمار کلی نتیجه گرفت هر حادثه با دستور دولت اسرائیل صورت گرفته یا درباره هر شخص متهمی رأی قضایی صادر شده است.

موضع سازمان ملل و ظرفیت امدادرسانی چیست؟

سازمان ملل از مقام‌های مسئول خواسته امنیت و دسترسی پایدار کشاورزان فلسطینی به زمینشان را فراهم کنند و عاملان خشونت پاسخگو باشند. شرکای بشردوستانه برای بعضی روستاها ابزار برداشت، نردبان، تور و تجهیزات لازم فراهم کرده‌اند؛ حضور داوطلبان همراه کشاورزان و حمایت نقدی برای کاهش خطر نیز گزارش شده است.

اما اوچا تأکید می‌کند دسترسی به این کمک‌ها محدود بوده و تعداد بسیاری از کشاورزان همچنان با خطرهای عملی مواجه‌اند. توزیع ابزار زمانی اثرگذار است که امکان ورود به باغ، جمع‌آوری محصول و انتقال آن به روغن‌گیری وجود داشته باشد. حضور داوطلبان یا ناظران غیرنظامی جایگزین وظیفه حفاظت از جان افراد و بررسی حملات نمی‌شود.

این آمار برای آینده کرانه باختری چه معنایی دارد؟

تحلیل رونما: افزایش حملات در فصل برداشت را می‌توان فراتر از تنش‌های پراکنده فصلی خواند؛ وقتی امکان دسترسی به زمین و برداشت محصول در هر سال پرهزینه‌تر شود، انگیزه و توان اقتصادی ادامه کشاورزی کاهش می‌یابد. اگر این روند ادامه پیدا کند، پیامد احتمالی آن کاهش درآمد روستایی و فشار برای ترک فعالیت کشاورزی است. این یک سناریوی تحلیلی بر پایه نوع آسیب‌های ثبت‌شده است، نه آمار اثبات‌شده جابه‌جایی جمعیت ناشی از همین ۳۷۷ حمله.

از نظر سیاسی، برخوردهای مرتبط با زیتون به بحث گسترده‌تر درباره وضعیت زمین، توسعه شهرک‌ها و اجرای قانون در کرانه باختری پیوند می‌خورد. از نظر انسانی، پیامد فوری به خانواده‌هایی مربوط است که درآمد یک فصلشان ممکن است در چند روز برداشت تعیین شود. ارزیابی مسئولانه نباید تفاوتِ «آسیب مستقیم ثبت‌شده»، «زیان اقتصادی محتمل» و «پیامد سیاسی بلندمدت» را حذف کند.

کدام داده‌های بعدی تعیین‌کننده‌اند؟

• آمار نهایی حملات مرتبط با برداشت تا پایان فصل و تفکیک روشن آن از همه حملات شهرک‌نشینان؛
• میزان واقعی روغن تولیدشده و مقدار محصولی که به دلیل منع دسترسی یا خسارت به درختان برداشت نشده است؛
• شناسایی و بررسی قضایی عاملان رویدادهای مشخص و اقدام‌های حفاظتی عملی؛
• تغییر در محدودیت‌های دسترسی به باغ‌ها و تعداد خانواده‌های دریافت‌کننده کمک؛
• مقایسه استانداردشده با داده‌های فصل‌های قبلی بدون خلط بازه و نوع حمله.

جمع‌بندی رونما: ۳۷۷ مورد ثبت‌شده، یک رکورد مرتبط با فصل برداشت زیتون از اول سپتامبر تا دوم نوامبر است؛ ۴۵۷ مورد اکتبر به همه خشونت‌های شهرک‌نشینان با آسیب جانی یا خسارت مالی مربوط می‌شود. افزون بر تلفات و صدمات، مسئله اصلی از دست رفتن دسترسی امن به زمین و درآمد خانواده‌هاست. این ارقام باید با روش ثبت، تاریخ و محدوده موضوعی‌شان نقل شوند.