فراتر از خبر،نزدیک‌تر به حقیقت
قیمت‌ها
تحلیل ۳۶۰ رونما

چرا بحران معیشتی در ایران به اعتراض سیاسی می‌رسد و آیا سرکوب و جنگ این چرخه را شکسته است؟

پژوهش تازه‌ی کارنگی نشان می‌دهد اعتراض‌های اقتصادی ایران از ۲۰۱۷ الگویی تکرارشونده‌اند؛ رونما شواهد، ارقام مورد اختلاف و تحلیل‌های رقیب را کنار هم گذاشته است.

۲۶ آبان ۱۴۰۵۹ بخش۹ منبعمطالعه ≈ ۱۴ دقیقه
زاویه ۱ از ۶
اقتصادی
پرسش این زاویه

ریال چگونه جرقه‌ی دی ۱۴۰۴ را زد؟

برو به این زاویه ←
کوچه‌ای در محدوده بازار بزرگ تهران با مغازه‌ها، رهگذران و ویترین کالاها؛ عکس آرشیوی
بازار بزرگ تهران؛ عکس آرشیوی ۱۰ فوریه ۲۰۱۸ و مربوط به رویداد این گزارش نیست. عکاس: زهره سادات، ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0
پرسش این پرونده

چرا بحران معیشتی در ایران بارها از بازار و فروشگاه به خیابان و شعار سیاسی می‌رسد، و آیا سرکوب شدیدتر و جنگ این چرخه را شکسته است؟

پاسخ کوتاه

بر پایه‌ی شواهد منتشرشده، اعتراض‌های اقتصادی ایران حادثه‌ای پراکنده نیستند و الگویی تکرارشونده‌اند که تا وقتی اهرم‌های اصلی اقتصاد و امنیت از پاسخ‌گویی انتخاباتی دور می‌مانند ظرفیت سیاسی‌شدن دارد؛ سرکوب شدیدتر و جنگ این چرخه را به تعویق انداخته‌اند، اما شواهدی نیست که علت‌های آن را برداشته باشند.

۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶) بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی پژوهشی از اریک لوب، استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه بین‌المللی فلوریدا و پژوهشگر غیرمقیم کارنگی، با عنوان «اقتصاد سیاسی اعتراض‌ها در ایران» منتشر کرد. او می‌نویسد جز اعتراض‌های مربوط به حجاب اجباری و جنبش «زن، زندگی، آزادی»، هر موج اعتراضی از ۲۰۱۷ به بعد با مشکل اقتصادی آغاز شده است.

رونما این پژوهش را با گزارش‌های مستقل درباره‌ی ارز و تورم، شمار کشته‌شدگان، مشارکت انتخاباتی و دو تحلیل رقیب درباره‌ی دوام نظام پس از جنگ سنجیده است. بخش‌هایی از پژوهش، مثل سهم سپاه و بنیادها از اقتصاد، بر برآوردهای پراکنده تکیه دارد و در متن با همین قید آمده است.

خلاصه‌ی پرونده

در یک نگاه

۳۹٫۹٪
مشارکت دور اول انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴، کم‌ترین مشارکت در تاریخ جمهوری اسلامی؛ کارنگی (حدود ۴۰٪)، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ و ارقام اعلام‌شده در ژوئن ۲۰۲۴
۷٬۰۱۵
شمار کشته‌شدگان اعتراض‌های ۱۴۰۴ تا ۱۵ فوریه ۲۰۲۶ به گزارش یک نهاد حقوق‌بشری؛ رقم رسمی ایران ۳٬۱۱۷ است؛ کارنگی و عفو بین‌الملل، ۲۰۲۶
۷۲٪
افزایش قیمت غذا در دسامبر ۲۰۲۵ نسبت به سال پیش (و ۵۰٪ برای هزینه‌های درمان)؛ مرکز آمار ایران به نقل کارنگی، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
۱٫۴۲ تا ۱٫۴۵ میلیون ریال
قیمت هر دلار در بازار آزاد در اوج بحران ارزی دسامبر ۲۰۲۵، بسته به منبع و زمان ثبت؛ کارنگی و گزارش‌های خبری، دسامبر ۲۰۲۵
اعتراض‌ها در پایان دسامبر ۲۰۲۵ (۷ دی ۱۴۰۴) با اعتصاب بازاریان تهران پس از سقوط ریال آغاز شد؛ در همان روزهای نخست رئیس بانک مرکزی استعفا داد.
به نوشته‌ی عفو بین‌الملل و به استناد هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل، اعتراض‌ها همه‌ی ۳۱ استان را گرفت.
از ۸ ژانویه (۱۸ دی) اینترنت قطع شد و به گفته‌ی عفو بین‌الملل کشتار اصلی در ۸ و ۹ ژانویه رخ داد.
رقم‌های کشته‌شدگان از ۳٬۱۱۷ (شورای عالی امنیت ملی ایران) تا ده‌ها هزار (برآوردهای پزشکی) فاصله دارد.
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد؛ به نوشته‌ی کارنگی و تحلیل مالونی، علی خامنه‌ای در روز نخست کشته شد و مجتبی خامنه‌ای جانشین او شد.
پژوهش کارنگی و تحلیل استیمسون هر دو می‌گویند نظام دوام آورده، اما شکایت‌های اقتصادی حل نشده است.

الگویی که از دی ۱۳۹۶ تکرار شده است

به روایت لوب، اعتراض‌های دی ۱۳۹۶ (۲۸ دسامبر ۲۰۱۷) از مشهد شروع شد و به شهرهای دیگر رسید؛ اعتراض‌های آبان ۱۳۹۸ هم پس از افزایش قیمت بنزین از مشهد آغاز شد و به بیش از صد شهر کشیده شد. در هر دو، شعارها از معیشت به نظام و رهبری رسید.

موج ۱۴۰۴ همین مسیر را رفت، با دو تفاوت: بازاریان تهران که به نوشته‌ی پژوهش پیش‌تر به حاکمیت نزدیک‌تر بودند آغازگر شدند، و سرکوب از همه‌ی موج‌های پیشین کشنده‌تر بود. پرسش این تحلیل این است که این الگو از کجا می‌آید و آیا اکنون تغییر کرده است.

مخصوص عضو ویژه

ادامه این تحلیل مخصوص عضو ویژه است

تا اینجا پرسش و چکیده‌ی پرونده را خواندید. شش زاویه، فصل‌های بعدی، پرسش‌ها و منابع برای اعضای ویژه باز است.